Hoe componisten de tonaliteit ontmantelden, het schandaal opzochten en de muziek opnieuw opbouwden vanuit stilte en herhaling
Gedurende ongeveer driehonderd jaar spraken westerse klassieke componisten een gedeeld dialect. Het systeem van majeur- en mineurtoonsoorten dat bekendstaat als tonaliteit gaf de muziek een gevoel van thuis — een tonaal centrum dat een stuk kon verlaten en betrouwbaar weer kon bereiken. De twintigste eeuw haalde die consensus uit elkaar. De stijl liep scherper uiteen dan in welk eerder tijdperk ook, zodat de periode het best niet als één enkele beweging te begrijpen is, maar als een opeenvolging van concurrerende experimenten, zonder een dominante stijl in het centrum.[1] In het bestek van enkele decennia weken componisten af van de traditionele tonaliteit en vorm, op zoek naar stijlen die uiteenliepen van impressionisme en modernisme tot serialisme, elektronische muziek en minimalisme.[1]
Dit was muzikaal modernisme in de letterlijke zin: de ontbinding van de traditionele tonaliteit en de transformatie van de allergrondslagen van de muzikale taal, terwijl componisten rond de eeuwwisseling naar nieuwe modellen zochten in atonaliteit, polytonaliteit en andere gewijzigde tonale systemen.[2] Wat volgt is een gids over hoe die revolutie zich ontvouwde — en waarom we een eeuw later nog steeds in de nasleep ervan leven.
De breuk kwam niet van de ene op de andere dag. Tegen het einde van de negentiende eeuw had de weelderige chromatiek van de Duitse laat-Romantiek de tonaliteit bijna tot haar grens opgerekt. De eerste beslissende scheur kwam uit Frankrijk. In 1894 componeerde Claude Debussy zijn Prélude à l'après-midi d'un faune, geïnspireerd door een gedicht van Stéphane Mallarmé.[3] De dirigent en componist Pierre Boulez beschouwde de partituur later als het begin van de moderne muziek.[3] Debussy's impressionisme was een bewuste reactie tegen de emotionele uitbundigheid en de epische thema's van de Duitse Romantiek; hij behandelde kunst als een zinnelijke ervaring eerder dan een intellectuele of ethische, en gaf de voorkeur aan kleur, textuur en sfeer boven de doelgerichte harmonie van zijn voorgangers.[4]
Waar het impressionisme de tonaliteit verzachtte, zou de volgende generatie haar volledig aan diggelen slaan.
Geen enkele gebeurtenis vangt de aankomst van het muzikale modernisme levendiger dan de première van The Rite of Spring. Gecomponeerd door Igor Stravinsky voor de Ballets Russes van Sergei Diaghilev, ging het ballet op 29 mei 1913 in première in het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs, met choreografie van Vaslav Nijinsky en onder leiding van Pierre Monteux.[5] De avant-gardistische aard van de muziek en choreografie veroorzaakte een sensatie; de reactie van de openingsavond is vaak een rel of bijna-rel genoemd, al werd die bewoording pas gebruikelijk in recensies van latere uitvoeringen in 1924.[5]
Wat het publiek provoceerde, was werkelijk nieuw. Stravinsky's partituur is gebouwd op experimenten met tonaliteit, maatsoort, ritme, accent en dissonantie.[5] Hij stapelde twee verschillende toonsoorten tegelijk — een techniek die bekendstaat als bitonaliteit — en stuwde de muziek voort met beukende, onregelmatige ritmes waarin sterke off-beats worden benadrukt door krachtig slagwerk.[5] De beruchte passage "Augurs of Spring" hamert een enkel dissonant akkoord uit dat een Es-dominantseptiem boven een Fes-majeur drieklank legt, een klank zonder precedent in het balletrepertoire.[5] De complexe ritmes en harde harmonieën schokten een publiek dat gewend was aan de conventies van het klassieke ballet, en de avond ging de legende in als het moment waarop de moderne muziek zich aankondigde.
Terwijl Stravinsky de tonaliteit oprekte, schafte een parallelle beweging in Wenen haar af. Arnold Schoenberg (1874–1951) leidde een expressionistische stroming die rauwe emotionele intensiteit waardeerde, en rond 1908 waren zijn werken voorbij elk vast tonaal centrum verschoven naar wat de vrije atonaliteit wordt genoemd.[6] Zijn liedcyclus uit 1912 Pierrot Lunaire werd een mijlpaal van de stijl; hij introduceerde het inmiddels standaard vijfkoppige ensemble en gebruikte de Sprechstimme, een vocale techniek die tussen spraak en zang zweeft en waarbij de voordrager de genoteerde toonhoogte slechts vluchtig raakt.[6]
De vrije atonaliteit bood echter geen ordenend beginsel om het tonale systeem te vervangen dat Schoenberg had verworpen. Zijn oplossing, in de loop van enkele jaren uitgewerkt, was de twaalftoonstechniek, die hij in 1923 als leidend beginsel aankondigde.[6][7] De methode rangschikt alle twaalf chromatische toonhoogtes in een vaste volgorde — een toonreeks — die op volgorde klinkt en vervolgens door omkering, kreeftgang en transpositie wordt omgevormd om een hele compositie te genereren.[7] Schoenberg omschreef het beroemd als "een methode om te componeren met twaalf tonen die alleen op elkaar betrekking hebben".[6]
Hij werkte niet alleen. Samen met zijn leerlingen Alban Berg en Anton Webern vormde Schoenberg wat bekend werd als de Tweede Weense School, en de drie componisten gebruikten het twaalftoonsysteem de daaropvolgende twee decennia bijna uitsluitend en exporteerden het naar de hele moderne compositie.[7] Toen de nazi's aan de macht kwamen, emigreerde Schoenberg — die als jood was geboren — in 1933 naar de Verenigde Staten, en gaf uiteindelijk les aan UCLA, als onderdeel van een brede migratie van Europese modernisten naar Amerika die het muziekleven op beide continenten hervormde.[6]
Niet iedereen wilde het verleden verbranden. Tussen de twee wereldoorlogen zocht een neoclassicistische beweging de evenwichtige vormen en duidelijk waarneembare thematische processen van de zeventiende en achttiende eeuw te doen herleven, en paste een koelere, objectievere gevoeligheid toe op oude structuren.[4] Stravinsky zelf leidde de wending en bewerkte achttiende-eeuws materiaal in Pulcinella,[4] terwijl Sergei Prokofiev een moderne herinterpretatie van de klassieke stijl van Haydn bood in zijn Klassieke symfonie.[13] Ondertussen sloeg de Hongaarse componist Béla Bartók een eigen weg in en nam de volksmuziek die hij in Midden- en Oost-Europa verzamelde op in een streng modern idioom; een Bartók-kenner noemt hem een "formidabele modernist" die op Schoenbergs voorbeeld antwoordde door een taal te smeden die tonaliteit, onorthodoxe toonladders en atonale omzwervingen samensmolt.[12] De pluraliteit van de eeuw betekende dat revolutie en restauratie zij aan zij konden verlopen.
Na de Tweede Wereldoorlog werd het experimenteren nog radicaler en drong het voorbij de vraag welke noten te gebruiken naar de vraag wat überhaupt als muziek telt. In de Verenigde Staten werd John Cage de centrale provocateur. Zijn werk uit 1952 4′33″ instrueert de uitvoerder niet te spelen gedurende drie delen die samen vier minuten en drieëndertig seconden duren; de omgevingsgeluiden van de zaal worden het stuk en dramatiseren Cage's overtuiging dat er niet zoiets als stilte bestaat.[8] Voor het eerst uitgevoerd door de pianist David Tudor op 29 augustus 1952 in Woodstock, New York, lokte het controverse en schandaal uit, maar het werd een grondleggende verklaring van onbepaaldheid — het gebruik van toeval en onvoorspelbaarheid in de compositie — en Cage zelf noemde het zijn belangrijkste werk.[8]
De technologie opende nog een grens. Vanaf de jaren 1940 verkenden componisten de musique concrète en bouwden werken op uit opgenomen en bewerkte geluiden uit de echte wereld, terwijl figuren als Edgard Varèse pionierden met elektronische middelen, en magneetband en computers veranderden wat een componist op een podium kon zetten.[4] Deze gereedschappen maakten de muziek voor het eerst in haar geschiedenis los van de levende menselijke uitvoering.
Tegen het einde van de jaren 1960 reageerde een jongere Amerikaanse generatie tegen de dichte complexiteit van het naoorlogse serialisme met het tegenovergestelde instinct: radicale eenvoud. Het minimalisme stroopte de muziek af tot een kleine verzameling materialen die werd onderworpen aan herhaling en geleidelijke verandering.[4] Steve Reich ontwikkelde "phasing", waarbij identieke lijnen langzaam uit de pas raken, in werken zoals Piano Phase (1967), terwijl Philip Glass hypnotische structuren bouwde uit additieve herhaling.[4]
Glass (geboren in 1937 in Baltimore) gaf het minimalisme zijn meest publieke doorbraak. Opgeleid aan de Juilliard School en in Parijs onder Nadia Boulanger, werd zijn stijl beslissend hervormd door het werken met de sitarspeler Ravi Shankar, waarna hij ensemblestukken bouwde uit korte melodische fragmenten die binnen een stabiel diatonisch kader werden herhaald en langzaam getransformeerd.[9][10] In 1976 ging zijn vijf uur durende opera Einstein on the Beach, gemaakt met de regisseur Robert Wilson, in première op het Festival van Avignon en lanceerde zijn internationale roem.[9][11] Hij schreef vervolgens meer dan twintig opera's en componeerde de muziek voor films waaronder Koyaanisqatsi en The Hours, en bracht zo de minimalistische taal naar een massapubliek.[9]
De twintigste eeuw liet de klassieke muziek blijvend getransformeerd achter. Ze ontmantelde de aanname dat componisten één enkele tonale taal moesten delen, en in de plaats daarvan normaliseerde ze het pluralisme — het idee dat atonaliteit, herhaling, elektronica, toeval en herleefde klassieke vormen allemaal als legitieme opties konden samenleven.[1][2] Haar innovaties sijpelden naar buiten: de dissonantie en de ritmische stuwing van Stravinsky, de elektronische technieken van de naoorlogse avant-garde en de pulserende herhaling van het minimalisme werden allemaal deel van het vocabulaire van filmmuziek, jazz en populaire genres.
Misschien is de diepste nalatenschap conceptueel. Na Cage kon de grens tussen muziek en gewoon geluid nooit meer als vanzelfsprekend worden beschouwd; na Schoenberg werd de tonaliteit een keuze in plaats van een standaard; na Glass en Reich herwon de eenvoud haar status als serieuze artistieke houding. De eeuw die de regels brak, verving ze niet zozeer door een nieuwe set als wel dat ze onthulde dat de regels van begin af aan voorlopig waren geweest — en die kennis blijft het uitgangspunt voor de componisten van vandaag.
Nog geen reacties — wees de eerste.