1. Home
  2. Ontdekken
  3. Ukiyo-e: Pictures of the Floating World
Ukiyo-e: Pictures of the Floating World
RedactioneelArt

Ukiyo-e: Prenten van de vlietende wereld

Hoe de houtsneden van het Edo-tijdperk in Japan een vluchtige genotswereld vastlegden en vervolgens de moderne kunst over de hele wereld hervormden

CE
Caleido Editorial Team24 oktober 20269 min lezen0 weergaven

Een genre geboren uit vrede en plezier

Gedurende het grootste deel van zijn geschiedenis was de Japanse houtsnede een religieus ambacht: de techniek kwam samen met het boeddhisme vanaf het Aziatische vasteland en diende lange tijd devotionele doeleinden. Dat veranderde in de zeventiende eeuw, toen in de straten van een bloeiende stad een kenmerkende populaire kunstvorm opkwam. Ukiyo-e — letterlijk "prenten van de vlietende wereld" — is het genre van houtsneden en schilderijen dat zich ontwikkelde tijdens de Japanse Edo-periode (1603–1868), het lange tijdperk van vrede onder het Tokugawa-shogunaat.[1][2]

De term ukiyo droeg een doelbewuste dubbele betekenis. Hij ontstond in het boeddhistische denken als een woord voor de droevige, vergankelijke aard van het aardse bestaan, maar tegen het midden van de zeventiende eeuw was hij op zijn kop gezet om juist die vergankelijkheid te vieren. De schrijver Asai Ryōi omschreef in zijn roman Ukiyo Monogatari uit 1661 ("Verhalen van de vlietende wereld") de nieuwe geest als "alleen voor het moment leven, genietend van de maan, de sneeuw, de kersenbloesem".[2] De "vlietende wereld" waren de vergunde pleziergebieden en theaterwijken van steden zoals Edo (het huidige Tokio), waar kooplieden die door de lange vrede nieuw rijk waren geworden hun geld uitgaven aan kabuki, courtisanes, sumo en mode.[1][3]

Het genre wordt doorgaans teruggevoerd op Hishikawa Moronobu (1618–1694), die in de jaren 1670 enkele van de vroegste losbladige ukiyo-e-prenten vervaardigde, waarop vrouwelijke schoonheden in monochrome zwarte inkt werden afgebeeld.[2] Bij deze eerste prenten, sumizuri-e genaamd, werd eventuele kleur met de hand toegevoegd.[1]

Hoe een prent werd gemaakt

Ukiyo-e was nooit het werk van één hand. Anders dan een westerse ezelschilder leverde de ukiyo-e-"kunstenaar" alleen de meestertekening; de voltooide prent kwam voort uit een gezamenlijk atelier, gecoördineerd door een uitgever.[1][2] Vier specialisten deelden de taak: de uitgever, die de oplage financierde en distribueerde en vaak het onderwerp koos; de ontwerper, die het beeld tekende; de blokken-snijder, die het ontwerp spiegelbeeldig in blokken kersenhout sneed; en de drukker, die de blokken inktte en ze met de hand op vellen handgeschept papier drukte.[1][2] Elke kleur had een eigen gesneden blok nodig, nauwkeurig geregistreerd zodat de lagen op elkaar aansloten.

Deze arbeidsverdeling maakte de prenten reproduceerbaar en goedkoop genoeg voor gewone stadsbewoners — dichter bij een uitgeverijindustrie dan bij beeldende kunst.[1] De beslissende technische sprong kwam in 1765, toen Suzuki Harunobu de volkleurendruk met vele aparte blokken populair maakte. De resultaten waren zo weelderig dat ze de bijnaam nishiki-e kregen, oftewel "brokaatprenten", en vanaf dat moment werd de meerkleurendruk de standaard van de kunst.[1][2]

De onderwerpen van de vlietende wereld

Ukiyo-e-kunstenaars werkten binnen een herkenbaar repertoire: portretten van mooie vrouwen (bijin-ga); portretten van kabuki-acteurs (yakusha-e); sumoworstelaars; taferelen uit de geschiedenis en folklore; landschappen en reisgezichten; studies van vogels en bloemen; en erotica.[1][2]

Het portret van vrouwelijke schoonheid bereikte zijn hoogtepunt met Kitagawa Utamaro (ca. 1753–1806). Utamaro, die in de vroege jaren 1790 tot prominentie steeg, werd de meester van de ōkubi-e, de "grootkopprent" — een close-up borstportret dat het vel met één enkele figuur vulde.[3][4][5] Door de achtergrond en het geïdealiseerde verhaal weg te laten, stelde het formaat hem in staat zich te concentreren op het gezicht en de subtiele expressie van de geportretteerde.[4] Utamaro stuwde het genre voorbij de geïdealiseerde courtisane naar vrouwen in de gewone momenten van het dagelijks leven; series zoals Tien typen van vrouwelijke fysionomieën (1792–1793) maakten hem tot een van de zeer weinige ukiyo-e-kunstenaars die tijdens hun leven een landelijke reputatie verwierven.[4] Zijn loopbaan eindigde slecht: in 1804 werd hij gearresteerd en vijftig dagen geboeid nadat hij prenten had vervaardigd die de zestiende-eeuwse heerser Toyotomi Hideyoshi afbeeldden, in strijd met de shogunale censuur.[4]

Het acteursportret bracht een van de blijvende mysteries van de kunstgeschiedenis voort. De kunstenaar die bekendstaat als Sharaku verscheen uit het niets in de zomer van 1794, vervaardigde in ongeveer tien maanden zo'n 150 verbluffend levendige ontwerpen van kabuki-acteurs en verdween vervolgens begin 1795.[6] Zijn ware naam en data blijven onbekend, en ondanks vele voorstellen heeft geen enkele theorie over zijn identiteit brede acceptatie gewonnen.[6] Waar tijdgenoten hun onderwerpen vleiden, overdreef en individualiseerde Sharaku gezichten met een verontrustend realisme — een aanpak die zijn publiek wellicht te weinig vleiend vond, wat zou kunnen verklaren waarom zijn loopbaan even abrupt eindigde als ze begon.[6]

De meesters van het landschap

Tegen de jaren 1830 had de vlietende wereld zich voorbij het theater en de plezierwijk uitgebreid tot het Japanse landschap zelf, en de ukiyo-e bracht de twee kunstenaars voort die in het buitenland het beroemdst zouden worden.

Katsushika Hokusai (ca. 1760–1849) was al in de zeventig en werkte al decennialang — vanaf 1814 publiceerde hij zijn gevierde Manga-schetsboeken — toen hij zich beslissend tot het landschap wendde en in het begin van de jaren 1830 zijn meesterwerk creëerde, de serie Zesendertig gezichten op de berg Fuji.[7] De eerste en beroemdste prent ervan is Under the Wave off Kanagawa, beter bekend als De grote golf, gemaakt rond 1831.[7][8] Daarin overschaduwt een torenhoge klauw van schuim een minuscule, met sneeuw bedekte berg Fuji die in het golfdal te zien is, terwijl vissers zich aan hun boten vastklampen. De compositie leunt op het westerse lineaire perspectief en is opgebouwd rond indigo en het pas geïmporteerde synthetische pigment Pruisisch blauw.[8][9] De prent was een commercieel succes, met uiteindelijk misschien achtduizend getrokken afdrukken, hoewel men aanneemt dat er vandaag slechts ongeveer 113 eerste-editieafdrukken bewaard zijn gebleven.[8] Ze is mogelijk het meest gereproduceerde beeld in de kunstgeschiedenis genoemd, en van haar compositie wordt gezegd dat ze zowel Claude Debussy's orkestwerk La Mer als een gedicht van Rilke inspireerde.[8]

Als Hokusai de ukiyo-e zijn grootste afzonderlijke beeld gaf, gaf Utagawa Hiroshige (1797–1858) er zijn meest lyrische oeuvre aan landschapswerk aan. Nadat hij de grote heerbaan tussen Edo en Kyoto had afgereisd, vervaardigde hij The Fifty-three Stations of the Tōkaidō (1833–1834), een horizontale serie die reizigers volgt door wisselend weer, seizoenen en plaatsen langs de route.[10] In het laatste decennium van zijn leven creëerde hij de verticale serie Honderd beroemde gezichten op Edo (1856–1858), een van zijn meest geprezen werken.[10] Hij stierf in 1858 tijdens de grote cholera-epidemie van Edo, en zijn dood wordt vaak gezien als het begin van de snelle neergang van het genre.[10]

Neergang en een tweede leven

De Meiji-restauratie van 1868 maakte een einde aan de wereld die de ukiyo-e in stand had gehouden. Naarmate Japan moderniseerde en de fotografie en westerse druktechnieken hun intrede deden, viel de vraag naar traditionele houtsneden weg.[2] Toch begonnen de prenten, vrijwel op hetzelfde moment dat ze hun thuispubliek verloren, in het buitenland aan een buitengewoon tweede leven.

Toen de prenten in de tweede helft van de negentiende eeuw Europa bereikten, troffen ze westerse kunstenaars met de kracht van een openbaring. In 1872 muntte de Franse criticus Philippe Burty de term japonisme voor de fascinatie van het Westen voor Japanse kunst en vormgeving.[11] De vlakke kleurvlakken, krachtige contouren, asymmetrische composities en gedurfde hoge gezichtspunten van de prenten boden een radicaal alternatief voor de Europese traditie van het gemodelleerde, eenpuntsperspectief.[11] Vincent van Gogh verzamelde de prenten en maakte geschilderde kopieën van Hiroshiges ontwerpen, en Edgar Degas, Mary Cassatt, James McNeill Whistler en Henri de Toulouse-Lautrec namen allemaal lessen uit de ukiyo-e op in hun werk.[2][11] De invloed van Hokusai en Hiroshige op de impressionisten en postimpressionisten was direct en blijvend.[7][10]

Wat begon als goedkoop, wegwerpvermaak voor de stadsbewoners van Edo werd zo een van de invloedrijkste oeuvres van het moderne tijdperk. De "vlietende wereld", genoemd naar de vergankelijkheid, bleek allesbehalve vluchtig: via het japonisme hielp ze de westerse schilderkunst richting abstractie en modernisme te trekken, en haar beroemdste beeld, De grote golf, behoort nog steeds tot de meest herkenbare kunstwerken op aarde.[8][11]

[1]: The Metropolitan Museum of Art, "Woodblock Prints in the Ukiyo-e Style." [2]: Wikipedia, "Ukiyo-e." [3]: Library of Congress, "The Floating World of Ukiyo-e: Shadows, Dreams, and Substance." [4]: Wikipedia, "Utamaro (Kitagawa Utamaro)." [5]: Nippon.com, "Kitagawa Utamaro: The Ukiyo-e Legend and His Prints of Edo Beauties." [6]: The Art Institute of Chicago, "Kabuki-Actor Portraits by Tōshūsai Sharaku." [7]: Wikipedia, "Hokusai (Katsushika Hokusai)." [8]: Wikipedia, "The Great Wave off Kanagawa." [9]: The Metropolitan Museum of Art, "Under the Wave off Kanagawa (The Great Wave), from Thirty-six Views of Mount Fuji." [10]: Wikipedia, "Hiroshige (Utagawa Hiroshige)." [11]: Asian Art Museum, San Francisco, "Looking East: How Japan Inspired Monet, Van Gogh, and Other Western Artists."

References

  1. 1.Woodblock Prints in the Ukiyo-e Style. The Metropolitan Museum of Art ↗
  2. 2.Ukiyo-e. Wikipedia ↗
  3. 3.The Floating World of Ukiyo-e: Shadows, Dreams, and Substance. Library of Congress ↗
  4. 4.Utamaro. Wikipedia ↗
  5. 5.Kitagawa Utamaro: The Ukiyo-e Legend and His Prints of Edo Beauties. Nippon.com ↗
  6. 6.Kabuki-Actor Portraits by Tōshūsai Sharaku. The Art Institute of Chicago ↗
  7. 7.Hokusai. Wikipedia ↗
  8. 8.The Great Wave off Kanagawa. Wikipedia ↗
  9. 9.Under the Wave off Kanagawa (The Great Wave), from the series Thirty-six Views of Mount Fuji. The Metropolitan Museum of Art ↗
  10. 10.Hiroshige. Wikipedia ↗
  11. 11.Looking East: How Japan Inspired Monet, Van Gogh, and Other Western Artists. Asian Art Museum, San Francisco ↗
ukiyoarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.371

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido