Ge'ez el yazmalarından ve griot sözlü anlatı geleneğinden Nobel ödüllü yazarlara ve dünya çapında çok satanlara: Afrikalı yazarlar kendilerini anlatma hakkını nasıl ele geçirdiler
Modern çağın büyük bölümünde Afrika, yazmasına izin verildiğinden çok daha sık hakkında yazılan bir yerdi. Avrupa seyahatnameleri, sömürge yönetim el kitapları ve macera romanları kıtayı başkalarının hikâyelerine bir fon olarak resmetti. Afrika edebiyatı, büyük ölçüde, bu dengesizliğin uzun bir düzeltilmesidir; kendi dünyalarını içeriden betimlemekte ısrar eden yazarların anlatı otoritesini geri almasıdır.
Bu proje, sömürge karşılaşmasından çok daha eski temellere dayanır. „Afrika edebiyatı“ terimi binlerce dili ve birbirinden farklı yazılı ve sözlü gelenekleri kapsar; dürüst herhangi bir anlatımın yirminci yüzyıl romanından çok önce başlaması gerekir.
Basılı kitaplar var olmadan önce, Ugandalı bilim insanı Pio Zirimu'nun „sözlü yaratım“ (orature) olarak adlandırdığı şey vardı; icra yoluyla aktarılan geniş bir sözlü düzyazı, şiir, atasözü ve destan bütünü.[1] Batı Afrika genelinde, griot olarak bilinen profesyonel övgü ozanları ve sözlü tarihçiler, Fula, Hausa, Wolof ve Svahili gibi dillerde soyağaçlarını ve tarihleri, çağrı-yanıt ve diğer icra teknikleriyle koruyordu.[1] Bu sözlü miras, yazının „ilkel“ bir öncülü değil, kendi başına gelişmiş bir edebî sistemdir ve ritimleri daha sonraki yazılı Afrika eserlerinde yankılanır.
Afrika'nın köklü yazılı gelenekleri de vardır. Etiyopya, kabaca MS dördüncü yüzyıla uzanan, ünlü on dördüncü yüzyıl eseri Kebra Negast („Kralların Görkemi“) dahil olmak üzere Ge'ez dilinde hatırı sayılır bir edebiyat üretti.[1] İslami âlim ağları muazzam el yazması arşivleri ortaya çıkardı; yalnızca Timbuktu kütüphanelerinin astronomi, hukuk, şiir ve felsefeyi kapsayan, Arapça ve yerel dillerde yüz binlerce el yazması barındırdığı tahmin edilmektedir.[1] Doğu Afrika kıyısında, on sekizinci yüzyılın başlarına tarihlenen Utendi wa Tambuka gibi eserlerle bir Svahili edebî geleneği gelişti.[1] Bir Afrikalı tarafından İngilizce yazılan ve sık sık anılan erken bir roman, Joseph Ephraim Casely Hayford'un Ethiopia Unbound (1911) adlı eseridir.[1]
Afrika yazınının modern siyasi yükü, iki dünya savaşı arasında Paris'te billurlaştı. Négritude, 1930'larda Fransızca konuşan Afrikalı ve Karayipli yazarlar arasında, Fransız sömürge yönetimine ve onun kültürel asimilasyon politikasına bir protesto olarak ortaya çıkan edebî ve ideolojik bir hareketti.[2] Farklı Fransız sömürgelerinden üç öğrencinin Paris'teki karşılaşmasından doğdu: Martinikli Aimé Césaire, Fransız Guyanası'ndan Léon-Gontran Damas ve Senegalli şair Léopold Sédar Senghor.[2] Césaire terimin kendisini uzun şiiri Cahier d'un retour au pays natal içinde icat etti ve hareket, Kara Afrika'nın kültürel değerlerini onaylamayı ve sömürgeci inkâr karşısında ortak bir siyahi kimliği ileri sürmeyi amaçladı.[2] Daha sonra Senegal'in ilk cumhurbaşkanı olacak olan Senghor, 1948'de filozof Jean-Paul Sartre tarafından önsözlenen yeni siyahi ve Madagaskar şiiri antolojisiyle harekete etkili bir platform sağladı.[1] Sürrealizmden Harlem Rönesansı'na uzanan akımlardan yararlanan Négritude, şiiri bir sömürgesizleştirme aracına dönüştürdü.[2]
Négritude şiirde Afrika sesini geri aldıysa, İngilizce yazan Afrika romanı belirleyici anını 1958'de buldu. O yıl Chinua Achebe, on dokuzuncu yüzyılın sonlarında Nijerya'daki bir İgbo topluluğunda lider olan Okonkwo'nun, İngiliz sömürgeciliği ve Hristiyan misyonerleri gelip dünyasını çözdükçe yaşadıklarını anlatan Things Fall Apart'i yayımladı.[3] Roman, sömürge kurmacasındaki Afrika'nın insanlıktan çıkaran tasvirlerine kasıtlı olarak yanıt verdi ve İgbo toplumunu derinlik, onur ve içsel karmaşıklıkla resmetti.[3]
Erişimi olağanüstüydü. Things Fall Apart milyonlarca kopya sattı ve onlarca dile çevrildi; bu da Achebe'yi en çok çevrilen ve en çok okunan Afrikalı yazarlardan biri yaptı.[4][3] Achebe 2007'de Man Booker International Prize'ı aldığında, jüri üyesi ve Nobel ödüllü Nadine Gordimer, onun erken dönem çalışmalarını kendisini „dünya edebiyatının ayrılmaz bir parçası olarak modern Afrika edebiyatının babası“ yapan eserler olarak nitelendirirken, eleştirmen Elaine Showalter onun Things Fall Apart ile „modern Afrika romanını başlattığını“ belirtti.[4]
Achebe'nin etkisi sanatsal olduğu kadar kurumsaldı da. 1962'de İngiliz yayıncı Heinemann, ilk başlık olarak Things Fall Apart'ın ciltsiz baskısıyla African Writers Series'i başlattı ve Achebe, dizinin kurucu yayın danışmanı olarak görev yaptı; diziyi 1972'de yüz başlığa ulaşana dek yönlendirdi.[5] Dizi, bir kuşak Afrikalı yazarın kıtasal ve küresel bir okur kitlesine ulaştığı temel kanal hâline geldi.
Achebe romanı yeniden biçimlendirirken, Nijeryalı oyun yazarı, şair ve siyasi aktivist Wole Soyinka, Afrika yazınının dramatik ve şiirsel kapsamını genişletti. 1986'da Soyinka, Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanan ilk Afrikalı oldu; İsveç Akademisi onu „geniş bir kültürel perspektifte ve şiirsel tınılarla varoluşun dramını biçimlendiren biri“ olarak nitelendirdi.[6] Nobel dersini, hapisteki apartheid karşıtı lider Nelson Mandela'ya ithaf etti.[7]
O „geniş kültürel perspektif“, Soyinka'nın yönteminin kalbiydi: oyunları Yoruba mitini, ritüelini, maskeli oyununu ve müziğini klasik Yunan trajedisi ve Avrupa avangard biçimleriyle kaynaştırır.[8] Akademi, ritüel bir kurban ölümü ve yaşayanlar, ölüler ile doğmamışlar arasındaki ilişki etrafında kurulan Death and the King's Horseman oyununu „birçok fikir ve anlamla, şiirle, hicivle, sürprizle, zulümle ve şehvetle dolu“ bir eser olarak öne çıkardı.[8] Altı on yılı aşan ve siyasi hapis ve sürgünle damgalanan kariyeri, Soyinka'yı yirminci yüzyılın en etkili edebî figürlerinden biri yaptı.[7]
Hiçbir yazar, Afrika edebiyatının siyasetini Kenyalı romancı Ngũgĩ wa Thiong'o'dan daha ileriye taşımadı. İngilizce ile başladı; 1964'te bir Doğu Afrikalının ilk büyük İngilizce romanlarından biri olan Weep Not, Child'ı yayımladı; ardından The River Between (1965) ve çok beğenilen A Grain of Wheat (1967) geldi.[9]
Yolu daha sonra keskin biçimde siyasileşti. 1976'da Kamiriithu'da bir topluluk tiyatrosunun kurulmasına yardım etti; burada Gikuyu dilindeki oyunu Ngaahika Ndeenda („İstediğimde Evleneceğim“) bağımsızlık sonrası yönetici eliti eleştirdi; ertesi yıl ayrıca Petals of Blood'u yayımladı.[9] 1977'nin sonlarında yargılanmadan tutuklandı ve Kamiti Yüksek Güvenlikli Cezaevi'nde neredeyse bir yıl tutuldu.[9] Tutukluyken Gikuyu dilindeki ilk modern romanı Devil on the Cross (Caitaani mũtharaba-Inĩ)'ı, cezaevinin dağıttığı tuvalet kâğıdına yazarak kaleme aldı.[9]
Bu deneyim, 1986 tarihli deneme derlemesi Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature'da ortaya koyduğu bir kanaati pekiştirdi: dil seçiminin başlı başına bir sömürge gücü alanı olduğu ve Afrikalı yazarların edebiyatlarını kültürel emperyalizmden kurtarmak için Afrika dillerinde çalışması gerektiği.[10] Hapisliğinin ardından Ngũgĩ, büyük ölçüde İngilizceyi bırakıp Gikuyu'ya yöneldi; önce ana dilinde yazıp sonra çevirdi.[10] Tutuşturduğu tartışma — dünyaya ulaşmak için sömürgecinin dilinde mi, yoksa kendi halkına ulaşmak için bir Afrika dilinde mi yazmalı — alanın belirleyici tartışmalarından biri olmaya devam ediyor.
Achebe'nin başlattığı soy çizgisi doğrudan bugüne uzanır. Achebe'yi biçimlendirici bir etki olarak gösteren Nijeryalı yazar Chimamanda Ngozi Adichie, yirmi birinci yüzyılda Afrika kurmacasını çok geniş ve yeni bir küresel okur kitlesine ulaştırdı.[3] 1960'ların sonundaki Nijerya-Biafra savaşını fon alan ikinci romanı Half of a Yellow Sun, 2007'de Orange Prize for Fiction'ı (bugünkü adıyla Women's Prize) kazandı; 2020'de ödülün ilk yirmi beş kazananı arasında en iyisi seçildi.[11] Daha sonraki romanı Americanah, Nijerya, Amerika Birleşik Devletleri ve Britanya boyunca göç, ırk ve kimlik sorularına yöneldi.[12]
Adichie ayrıca alanın kuruluş kaygısını geniş bir kitle için yeniden çerçeveledi. 2009 tarihli, milyonlarca kez izlenen „The Danger of a Single Story“ adlı TED konuşması, herhangi bir halkı tek ve dar bir anlatıya indirgemenin başlı başına bir güç eylemi olduğunu savunur; bu fikir, kurmacasının Afrika'yı savaş ve kıtlığa indirgeyen düzleştirilmiş imgesini reddetmesine can verir.[12]
Ge'ez vakayinamelerinden ve griot icrasından Stockholm kürsülerine ve küresel çok satanlar listelerine uzanan yay, Afrika'nın bir Batı biçimine „yetişmesi“ hikâyesi değildir. Bu, anlatma hakkını geri alan bir edebiyatın hikâyesidir. Achebe modern Afrika romanına şablonunu verdi, Soyinka ona en yüksek uluslararası tanınırlığı kazandırdı, Ngũgĩ onu kendi dilinin siyasetiyle yüzleşmeye zorladı ve Adichie onun temel kavrayışını — tek hikâyeden sakının — dünya çapında bir kitleye taşıdı. Birlikte, bir kıtayı başkalarının betimlemelerinin nesnesi olmaktan kendi betimlemelerinin yazarı olmaya taşımaya yardım ettiler; bu, dünya edebiyatını bugün de biçimlendirmeye devam eden bir mirastır.[4]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.