Dokuz yüzyıl boyunca Yunan sanatçıların insan figürünü nasıl fethettiği ve iki bin yıllık Batı sanatına nasıl ölçüt koyduğu
Çok az sanatsal gelenek Batı'nın görsel dilini antik Yunan'ınki kadar derinden biçimlendirmiştir. Yaklaşık dokuz yüzyıl boyunca — sade boyalı çömleklerden, nefes alıyormuş gibi görünen mermer bedenlere kadar — Yunan sanatçılar, çözümleri insan figürünü nasıl temsil ettiğimizin hâlâ temelinde yatan oran, hareket ve güzellik sorunları üzerinde çalıştı. Bu, geometrik bezeme zanaatının birkaç yüz yıl içinde Avrupa sanatının iki bin yıl boyunca kendisini ölçeceği ölçüt hâline gelişinin öyküsüdür.
Antik Yunan sanatı geleneksel olarak dört döneme ayrılır: Geometrik, Arkaik, Klasik ve Helenistik; kabaca MÖ 900 ile 30 arasını kapsar.[1] Her evre bir öncekinin üzerine inşa edildi ve bunların boyunca izlenen seyir istikrarlı biçimde daha büyük bir doğalcılığa doğru ilerler — insan bedeninin bir konu olarak adım adım fethi.
Geometrik dönem (yaklaşık MÖ 900–750), adını günümüze ulaşan çömlekleri kaplayan soyut desenlerden — meanderlardan, eşmerkezli dairelerden ve anahtar motiflerinden — alır; çömlek çağın egemen sanat biçimiydi.[2] En iddialı ürünleri anıtsal mezar vazolarıydı. MÖ 760–750 dolaylarında yapılan ve Atina'daki Dipylon mezarlığında bulunan Dipylon Amphorası bunların arasında yer alır: neredeyse bir insanın tam boyunda, bir mezarı işaretlemiş ve ölünün serilişini gösteren bir friz taşımıştır.[3] Bireysel olarak kimliği saptanabilen en erken Yunan sanatçılarından biri olan, matemcileri üçgen gövdeli ve ince uzuvlu stilize siluetler olarak betimleyen Dipylon Ustası'na atfedilir.[3]
Arkaik dönemde (yaklaşık MÖ 750–500), Yunan sanatı Yakın Doğu'dan ve Mısır'dan güçlü etkiler emdi ve taşta insan figürüne kesin bir biçimde yöneldi.[4] Ayırt edici buluşları, ayakta duran çıplak genç olan kouros ile giysili kadın figürü olan kore idi — duruşları hâlâ Mısır örneklerini yankılayan, cepheden ve katı heykeller.[1] Yaklaşık MÖ 575'ten sonra bu figürler çoğunlukla, onlara bir yaşam pırıltısı kazandıran, yukarı kıvrık bir ağız olan sözde "arkaik gülümseme"yi taşır.[1] Dönem ayrıca, MÖ yedinci yüzyılın başlarında Korinthos'ta geliştirilen, figürlerin ince iç ayrıntılarla kazınmış koyu siluetler olarak göründüğü siyah figürlü vazo resminin yükselişine de tanık oldu.[1]
Çoğunlukla Yunanların Perslere karşı zaferinden başlatılan Klasik dönem (yaklaşık MÖ 500–336), doğalcılıktaki devrimin doruğa ulaştığı dönemdir.[1] Zenginleşmiş ve özgüvenli Atina onun merkezi hâline geldi ve MÖ 447 ile 432 arasında Akropolis'te Parthenon'un inşası hem mimari hem de heykel için yeni bir ölçüt koydu.[5]
Klasik heykeli iki teknik ve kavramsal atılım tanımlar. Birincisi contrapposto'dur — figürün bir bacağı üzerinde durup diğerini serbest bıraktığı, kalçaları ve omuzları zıt yönlere eğen, böylece ayakta duran bir bedenin donmuş yerine dengede görünmesini sağlayan asimetrik ağırlık dağılımı.[6] İkincisi, heykeltıraşları taşın yapısal sınırlarından kurtaran ve açık, dengeli duruşlara olanak tanıyan kayıp mum bronz dökümünde ustalaşmaktır.[1] Acımasız bir ironi tüm geleneğin üzerine gölge düşürür: bronz heykeller daha yüksek statüye sahipti ama çok daha az sayıda günümüze ulaştı, çünkü metalleri eritilip yeniden kullanılabiliyordu; bu yüzden çoğu bugün yalnızca Roma mermer kopyaları aracılığıyla bilinir.[1]
Yunan sanatçılar ayrıca matematiğe dayanan bir güzellik idealinin peşine düştü. MÖ beşinci yüzyılda etkin olan heykeltıraş Polykleitos, ideal insan oranları sistemini ortaya koyan, Kanon adlı bir inceleme yazdı; bu sistem symmetria tarafından yönetiliyordu — her parçanın diğer her parçayla ve bütünle uyumlu ölçülebilirliği.[7] Güzelliğin yalnızca gözlemlenebilen değil, hesaplanabilen bir şey olduğu yönündeki bu kanaat, Yunan sanatının en kalıcı miraslarından biri hâline geldi.
Phidias, Parthenon'un başında bulunan sanatçı ve Klasik çağın en ünlü heykeltıraşıydı.[5] Tapınak için, MÖ 447'de başlanıp MÖ 438'de adanan, ahşap bir çekirdek etrafında kurulmuş, yaklaşık 11,5 metre yüksekliğinde krizelefantin (altın ve fildişi) bir heykel olan tapınma imgesini, Athena Parthenos'ı yarattı.[8] Tanrıça bir elinde bir Nike figürü tutuyor ve yanına büyük bir kalkan dayıyordu.[8] Phidias ayrıca Antik Çağ'da Antik Dünyanın Yedi Harikası arasında sayılan, Olympia'daki devasa oturan Zeus Heykeli'nin de yaratıcısı sayılır.[5]
Klasik dönemin başında, yaklaşık MÖ 460–450'de çalışan Myron, en çok Discobolus — "Disk Atan" — ile tanınır.[9] Bronza dökülmüş ve şimdi kayıp olan eser, Palombara Discobolus gibi Roma mermer kopyaları aracılığıyla günümüze ulaşır.[9] Başarısı, atleti en yüksek gerilim anında, fırlatmaya hazır biçimde kıvrılmış olarak dondurmak ve böylece durağan bir ortam içinde dinamik hareketi yakalamaktı — daha önceki Yunan sanatının girişmediği bir sorun.[9]
Kuramsal Kanon'unun ötesinde, Polykleitos ona, yaklaşık MÖ 440'ta dökülen Doryphoros — "Mızrak Taşıyan" — ile fiziksel bir biçim kazandırdı.[6] Figür, contrapposto'nun ders kitaplarındaki örnek gösterimidir: ağırlık sağ bacakta, sol gevşek, kalçalar ve omuzlar zıt çaprazlarda kurulmuş.[6] Myron'un eseri gibi, bronz özgün eser kayıptır ve Roma mermer kopyaları aracılığıyla bilinir; en güzeli Napoli'deki Ulusal Arkeoloji Müzesi'ndedir.[6]
MÖ dördüncü yüzyılda etkin olan Praksiteles, heykeli duyusal bir zarafete ve daha yumuşak yüzeylere doğru itti. MÖ dördüncü yüzyılın ortalarında oyulan Aphrodite of Knidos, Yunan sanatında kadın çıplağının ilk gerçek boyutlu temsilleri arasındaydı — çıplaklığı erkek figürlere saklamış ve korelerini giysili tutmuş bir gelenekte şaşırtıcı bir kopuş.[10] Özgün eser kayıptır, ama bir sayıma göre Antik Çağ'ın en çok kopyalanan heykeli oldu; yaklaşık 192 antik kopyası kataloglanmıştır ve yüzyıllar boyunca kadın çıplağının betimlenişini biçimlendirecek olan Venus pudica tipini kurdu.[10]
MÖ 323'te Büyük İskender'in ölümünden sonra, Yunan kültürü onun fetihlerinin topraklarına yayıldı ve Helenistik dönemi (yaklaşık MÖ 323–31) açtı.[11] Heykel, dingin idealizmden uzaklaşarak dramaya, harekete ve ham duyguya yöneldi.[11] Konular, taviz vermeyen bir gerçekçilikle betimlenen yaşlıları, acı çekenleri ve her yaştan insanı içerecek biçimde genişledi.[11]
Çağın başyapıtları bu yeni registeri ilan eder. MÖ ikinci yüzyılın başlarına tarihlenen [[Winged Victory of Samothrace|artwork|]], kanatları çırpan ve giysisi deniz rüzgârıyla savrulan bir tanrıçayı bir geminin pruvasına kondurur — mermere dönüşmüş hareket.[12] Yaklaşık MÖ 150–125'te oyulan Milo Venüsü, idealize oranları gövdenin dinamik bir spiraline karşı kurar. Laokoon ve Oğulları ise dönemin "barok" yoğunluğunu tek bir ıstıraplı grupta toplar: yılanlarca boğulan bir rahip ve oğulları.[11]
Yunan sanatının ölümünden sonraki yaşamı, gerçek bir anlamda, Batı sanatının ölümünden sonraki yaşamıdır. Romalılar Yunan heykellerini öyle bol miktarda kopyaladılar ki, bu Roma iştahı, pek çok Yunan başyapıtının yalnızca dolaylı da olsa hayatta kalmasının nedenidir.[1] On sekizinci yüzyıl bilgini Johann Joachim Winckelmann, Yunan sanatının Roma sanatına üstünlüğünü öğrettiğinde — uzun süre egemen kalan bir önyargı — Neoklasik akım ve Greek Revival üzerinde merkezî bir etki hâline geldi.[13]
Yunanların bıraktığı miras, bir nesneler kümesinden çok bir sorunlar ve tutkular kümesiydi: insan bedeninin anatomik gerçeklikle temsil edilebileceği, güzelliğin oran kurallarına uyabileceği, taşın ve bronzun hareketi ve duyguyu tutabileceği. Roma kopyalarını inceleyen Rönesans atölyelerinden, Yunan mermerini sergilemek için hâlâ tepe ışıklı salonlar inşa eden müzelere kadar, Yunan sanatçıların neredeyse üç bin yıl önce başlattığı konuşma hiçbir zaman tam olarak sona ermedi.[14]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.