Antik çağın Yunan ve Latin yazarları — [[Homer|author]], [[Sophocles|author]], [[Virgil|author]] ve [[Ovid|author]] — okuma biçimimizi hâlâ şekillendiren türleri ve mitleri nasıl icat etti
Klasik edebiyat, antik Yunanistan ve Roma'da, Yunanca ve Latince dillerinde üretilen yazın bütünüdür ve Batı edebiyat geleneğinin tarihsel temelini oluşturur.[1] Daha geniş anlamda bu terim, bazen herhangi bir dilin yapıtlarının üstünlüğü ve kalıcı niteliğiyle öne çıkan bir dönemdeki edebiyatına da uygulanır, ancak birincil anlamı klasik antik çağa kök salmış olarak kalır.[1] Homer'un savaş şarkılarından Ovid'in aşk ağıtlarına kadar bu metinler, Avrupalı yazarların iki bin yılı aşkın bir süre boyunca taklit edeceği, çevireceği ve üzerinde tartışacağı türleri, biçimleri ve hikâyeleri ortaya koydu.
Bu yapıtları inceleyen disiplin — klasik filoloji ya da klasik incelemeler — Batı kültürünün temelini oluşturan Yunan ve Roma uygarlıklarının edebiyatlarını taşıyan iki dile, Eski Yunanca ve Latinceye dayanır.[2] Klasik antik çağ, geleneksel olarak MÖ sekizinci yüzyılda başlayan Arkaik dönemden, MÖ 146'da Yunanistan'ın Romalılar tarafından fethedilmesinden geçerek, sonraki Roma İmparatorluk dönemine kadar izlenir.[2]
Yunan edebiyatı ilk gelen oldu ve örüntüyü belirledi. Tarihi genellikle üç evreye ayrılır: Arkaik dönem (MÖ altıncı yüzyılın sonuna kadar); Klasik dönem (MÖ beşinci ve dördüncü yüzyıllar); ve Helenistik ile Greko-Romen dönem (MÖ üçüncü yüzyıldan itibaren).[1] Asıl Klasik dönem — kabaca MÖ 500 ile 320 arası — Atina tiyatrosunun, tarih yazımının ve felsefesinin doruğuna ulaştığı çağdı.[1]
Roma edebiyatı bu Yunan mirasıyla bilinçli bir diyalog içinde gelişti. Eğitimli Romalılar Yunanca okumayı ve yazmayı öğrendi ve felsefe, şiir ile tiyatroda örnek almak için Yunanistan'ın altın çağına baktı; Romalı yazarlar Yunan yapıtlarına öyle bağımlı hâle geldiler ki, özellikle tiyatro ve felsefede, Yunan asıllarına dayanmayan pek az şey ürettiler.[1] Latin yazınının doruk noktası olan ve Altın Çağ olarak adlandırılan dönem, Latincenin edebî bir araç olarak mükemmelliğe ulaştığı yaklaşık MÖ 70'ten MS 18'e kadar sürdü.[3] Bu çağ çoğu kez, hatip Marcus Tullius Cicero'nun egemen olduğu Cicero dönemi (MÖ 70–43) ile Vergilius, Horatius ve tarihçi Livius gibi yazarların olgun başarılarının çağı olan Augustus Çağı (MÖ 43–MS 18) olarak ikiye ayrılır.[3]
Bu edebiyatı Yunan ve Latin kolları boyunca birkaç özellik birleştirir. Birincisi, şiirin merkezî konumu ve gelişmiş bir nicel vezin sistemidir. Yunan şiiri MÖ sekizinci yüzyılda ya da daha önce Homeros'un destanları ve Hesiodos'un öğretici şiirleriyle başladı; bunların ikisi de, her biri bir daktilos ya da bir spondeus olan altı ayaklı bir dize olan ve hem Yunancada hem Latincede Batı klasik destanının görkemli üslubu hâline gelen daktilik heksametre ile yazılmıştı.[4] Lirik şairler daha geniş bir vezin yelpazesi kullandı; Sappho ve Alkaios'un günümüze ulaşan şiirlerinin neredeyse tümü kısa kıtalar üzerine kuruluyken, Pindaros ve başkalarının koro odları ayrıntılı ritmik sistemler sergiledi.[4]
İkinci bir özellik ortak mit dünyasıdır. Tanrılar, kahramanlar ve Truva ile Thebai'nin efsaneleri, destan, trajedi ve ağıt için aynı ölçüde ham madde sağlamış, yazarların tanıdık hikâyeleri yeni biçimlerde yeniden anlatmasına ve dinleyicilerinde ortak bir kültürel çerçeve varsaymasına olanak tanımıştır.[1]
Üçüncüsü, Roma'nın Yunan örneğine bağımlılığıdır; bu, köleci bir kopyalama değil yaratıcı bir rekabet doğurdu: Latin yazarlar Yunan türlerini ve vezinlerini kendi dillerine ve siyasal koşullarına uyarladı.[3] Özellikle iç barış koşulları altında yazılan ve çoğu kez bir hamiye ya da imparatora hitap eden Augustus dönemi şiiri, cilalı ve göndermelerle dolu bir üslupla yurtseverlik, aşk ve doğa temalarına yöneldi.[3] Hami sistemi bu kültürün ayrılmaz bir parçasıydı: Maecenas, Vergilius'u, Horatius'u ve Propertius'u destekledi; Augustus'un kendisi de şiiri ve tarihi siyasal programını ilerletmek için kullanarak edebî yaşama biçim verdi.[3]
Geleneğin başında, antik çağın iki temel destanı Iliad ve Odyssey'yi atfettiği Homeros durur. Bunlar büyük olasılıkla MÖ sekizinci yüzyıl dolaylarında Homeros Yunancasında yazılmıştır, ancak bazı bilginler yedinci yüzyılın ortası kadar geç bir tarihi savunur.[5] Yirminci yüzyılın başında Milman Parry ve Albert Lord'un çalışmaları üzerine inşa edilen modern bilim, şiirlerin sözlü kompozisyonun izlerini taşıdığını gösterdi — okuma yazma bilmeyen bir ozanın bile gösteri yoluyla büyük ölçekli anlatıyı doğaçlamasına olanak veren kalıplaşmış ifadeler ve yinelenen dizeler.[5] Uzun süredir devam eden "Homeros Sorunu" — Homeros'un kimliği, iki şiirin yazarlığı ve tarihselliği üzerine tartışma — köklerini antik çağda bulur ve bugün de bilginler arasında sürer; çoğu artık iki destanın uzun sözlü gelenekler içinde birbirinden bağımsız olarak oluşturulduğunu düşünüyor.[6]
İlyada, Truva Savaşı'nın onuncu yılında geçer ve gerçek konusu ilk dizesinde duyurulur: komutan Agamemnon'la bir kavganın ardından savaştan çekilmesi olay örgüsünü harekete geçiren ve şiirin onur, çekişme ve uzlaşma keşfini çerçeveleyen Akhilleus'un öfkesi.[7] Odysseia ise eve dönüşü — Yunancada nostos — merkezî teması olarak alır ve Odysseus'u, İthaka'daki karısı Penelope ile oğlu Telemakhos'a doğru on yıllık bir yolculukta izler.[8]
Tiyatro, klasik Atina'nın seçkin başarısıydı. Trajedi, tanrı Dionysos'a yönelik koro ibadetinden doğdu ve oyunların Büyük Dionysia bayramında yarışmalı olarak sahnelendiği beşinci yüzyıl Atina'sında olgun biçimine ulaştı.[9] Üç büyük trajedi yazarından Sophocles ortada durur, Aiskhylos'tan sonra ve Euripides'ten önce; 123 kadar oyun yazdığı düşünülür, bunların yalnızca yedisi eksiksiz günümüze ulaşmıştır.[10] Belirleyici bir yenilikçiydi: üçüncü bir oyuncu ekleyerek — Aiskhylos'un ikincisini sahneye sokması üzerine inşa ederek — ve karakteri daha tam geliştirerek, koronun olay örgüsünü taşımadaki rolünü azalttı ve biçimin olanaklarını yeniden şekillendirdi; ayrıca boyalı dekoru da sahneye soktu.[10] En ünlü eseri Oedipus Rex (Kral Oidipus), kuruluşunun sıkılığı nedeniyle hayranlık uyandırır; günümüze ulaşan diğer oyunları arasında Antigone de bulunur.[10]
Augustus dönemi Roma'sının en yüce başarısı, Virgil'in yaklaşık MÖ 30 ile 19 arasında yazılan Latin destanı Aeneid idi.[11] Truva'nın düşüşünün ardından sürgün edilmiş Truvalı prens Aeneas'ın, Roma'nın kendisinden doğacağı İtalya'daki yerleşimi nasıl kurduğunu anlatır — Aeneas'ı Roma karakterinin ilk örneği, şiiri ise Augustus çağının ideallerinin bir anıtı olarak resmederek.[11] Vergilius hızla Roma'nın ulusal şairi, ideallerinin ve başarılarının sözcüsü olarak benimsendi.[11] Şiirin öyküsü kendisi de dramatiktir: Vergilius MÖ 19'un 21 Eylül'ünde Brundisium'da öldü ve Aeneis'i kendi gözünde tamamlanmamış olarak bıraktı; rivayete göre el yazmasının yakılmasını diledi; Augustus bu dileği geçersiz kıldı ve eseri asgari bir düzenlemeyle yayımlattı — gerçi öykünün başlıca kaynağı olan ikinci yüzyıl biyografi yazarı Suetonius'un güvenilirliği belirsizdir.[12]
Vergilius ağırbaşlı ve yurtsever ise, Ovidius nükteli ve saygısızdır. Başyapıtı, on beş kitaplık ve neredeyse on iki bin dizelik, yaklaşık MS 8'de tamamlanan Latin şiiri Metamorphoses, dünyanın yaratılışından Iulius Caesar'ın tanrılaştırılmasına uzanan iki yüz elliden fazla dönüşüm mitini bir araya getirir.[13] Ovidius bu eserde birçok Yunan efsanesine sonraki kuşaklar için kesin biçimini verdi ve Yunan vezinlerini Latin diline uyarlamadaki teknik ustalığı hem heksametreyi hem de elejik beyti mükemmelleştirdi.[14] Kariyeri rezaletle son buldu: MS 8'de Augustus onu, yalnızca imparatorun fermanıyla Karadeniz kıyısındaki Tomis'e sürdü; Ovidius'un kendisi sürgünü carmen et error'a — "bir şiir ve bir hata" — bağladı ve orada yaklaşık MS 17/18'de öldü.[15] Sürgünden Tristia'nın ağıtlarını yazdı.[15]
Klasik edebiyat hiçbir zaman gerçekten yok olmadı, ancak tam etkisi Rönesans'ta yenilendi. On dördüncü yüzyıldan itibaren Rönesans hümanizmi klasik antik çağın incelenmesini ve taklit edilmesini özendirdi; Petrarca ve Boccaccio gibi figürler Homeros'un çevirilerini ısmarladı ve Yunancanın ortaçağ yüzyılları boyunca nadiren incelendiği bir Batı Avrupa'ya Yunan edebiyatını yeniden tanıtmaya yardımcı oldu.[2]
Tek tek eserlerin erişimi muazzamdı. Ovidius'un Dönüşümler'i Batı kültürünün en etkili kitaplarından biri hâline geldi; Dante, Boccaccio, Chaucer ve Shakespeare gibi yazarları biçimlendirdi ve Avrupa sanatı ile şiirine standart mit dağarcığını sağladı.[13] Daha geniş anlamda, eskilerin icat ettiği ya da mükemmelleştirdiği türler — destan, trajedi, lirik, ağıt, tarih ve hitabet — bugün de edebiyatın iskeleti olmayı sürdürüyor; antik çağın Yunan ve Latin metinlerinin hâlâ Batı kanonunun kurucu klasikleri olarak okunmasının, öğretilmesinin ve tartışılmasının nedeni budur.[2]
[1]: Encyclopædia Britannica, "Classical literature." [2]: Wikipedia, "Classics." [3]: Encyclopædia Britannica, "Golden Age (Latin literature)" / Encyclopedia.com, "The Golden Age of Latin Literature under Augustus." [4]: Wikipedia, "Greek and Latin metre." [5]: Wikipedia, "Iliad" / "Odyssey." [6]: Wikipedia, "Homeric Question." [7]: Wikipedia, "Iliad." [8]: Wikipedia, "Odyssey." [9]: Wikipedia, "Greek tragedy." [10]: Encyclopædia Britannica, "Sophocles" / Wikipedia, "Sophocles." [11]: Encyclopædia Britannica, "Virgil" ve "Aeneid." [12]: Encyclopædia Britannica, "Virgil"; Center for Hellenic Studies (Harvard), "The fate of the Aeneid." [13]: Wikipedia, "Metamorphoses." [14]: Encyclopædia Britannica, "Ovid — Legacy." [15]: Wikipedia, "Exile of Ovid" ve "Tristia."
Henüz yorum yok — ilk sen ol.