Tarafsız Zürih'teki bir sürgün topluluğu nasıl saçmalığı, tesadüfü ve gündelik nesneyi modern sanatın en yıkıcı fikrine dönüştürdü
Dada, Birinci Dünya Savaşı'nın katliamına ve böyle bir kıyımı mümkün kılan modern makine kültürüne doğrudan bir yanıt olarak 1916'da ortaya çıkan sanatsal ve edebi bir akımdı.[1] Kurucuları, akıl, mantık ve incelikli kültürüyle övünen aynı Avrupa uygarlığının kıtayı sınai ölçekte bir ölüme sürüklediği sonucuna vardılar — ve eğer akılcılık siperlere götürüyorsa, tek dürüst yanıtın akıl dışılığı, rastlantıyı ve saçmalığı kucaklamak olduğu sonucuna.[2]
Akım, cephe hattından uzakta, tarafsız İsviçre'de billurlaştı. 5 Şubat 1916'da şair Hugo Ball ve sahne sanatçısı Emmy Hennings, Zürih'teki Spiegelgasse 1'de bir meyhanenin arka odasında Cabaret Voltaire'i açtılar ve burası kısa sürede Dada'nın doğum yeri oldu.[9] İsviçre'nin tarafsızlığı, mültecilerin ve sanatçıların kozmopolit bir karışımını çekti ve kabarenin sözlü anlatım, dans ve deneysel performanstan oluşan gecelik programları, bu yeni duyarlılığa bir sahne sundu.[9] Orada toplanan çevrede Rumen şairler Tristan Tzara ve Marcel Janco, Alman yazar Richard Huelsenbeck ve sanatçılar Sophie Taeuber-Arp ile Hans Arp bulunuyordu.[9]
Akımın adı bile her türlü açıklamaya direnir ki bu da tam olarak amacın kendisiydi. Çokça tekrarlanan bir anlatıya göre, „Dada“ sözcüğü bir sözlüğe bıçak saplanarak ve bir çocuğun oyuncak atının Fransızca karşılığına denk gelinerek bulunmuştu; başka anlatımlar ise sesinin çocuksuluğunu ve birkaç dilde aynı anda bir şey — ya da hiçbir şey — ifade ettiği gerçeğini vurgular.[2] Katılımcılar bilerek birbiriyle çelişen tanımlar sundular ve sözcüğün bir yere sabitlenmesine izin vermeyi reddettiler — Tzara'nın manifestosu açıkça „Dada hiçbir şey ifade etmez“ diye ilan ediyor ve Dada'nın her tanımının derhal reddedilmesi gerektiğini söylüyor, sözcüğün kendisini bir saçmalık sözcesi olarak ele alıyordu.[2]
Dada tek bir üslup değil, paylaşılan bir başkaldırı tutumuydu. Sanatçıları, savaşın onu başlatan toplumun her yönünü — sanatı da dahil olmak üzere — sorguladığını hissetti ve zanaat ve güzellik yerine saçmalığı, rastlantıyı ve alayı yeğleyerek geleneksel sanatsal değerleri yıkmaya koyuldu.[1] Sonuca „anti-sanat“ dediler — sanat çevresinin akademik ve kültürlü değerlerini hoşnut etmek yerine delmek üzere tasarlanmış işler.[2]
Aklın yönlendirici eli olmadan sanat yapmak için Dadacılar, rastgelelik üzerine kurulu yeni teknikler icat ettiler. Cabaret Voltaire'de Ball ses şiirini geliştirdi: 23 Haziran 1916'da, mavi karton tüplerden bir kostüm ve yükselen bir „büyücü doktor“ şapkası içine hapsolmuş hâlde, uydurulmuş, anlamsız hecelerden oluşan „Karawane“ şiirini okudu — savaş gazeteciliğinin ve propagandasının yozlaşmış diline tam bir saldırı.[2] Tzara ise bu sırada, bir gazete makalesindeki tek tek sözcükleri kesip bir torbada çalkalayarak ve ortaya çıktıkları rastgele sırayla kâğıda geçirerek bir şiir yapmayı önerdi — dizeyi yazarın değil, rastlantının kurmasına izin vererek.[2]
Zürih Dada'sının kurucularından Hans Arp (1886–1966), görsel sanatlarda rastlantıyı en uca taşıdı.[6] 1916–17 dolaylarında, kâğıt tabakalarını yırtarak, parçaları bir yüzeye düşürerek ve rastgele düştükleri yere yapıştırarak kolajlar üretti; bu yöntem Untitled (Collage with Squares Arranged according to the Laws of Chance) gibi eserlerde korunmuştur.[7] Başlığın kendisi bir manifestodur: sanatçının otoritesini rastlantıya teslim eder ve anlamlı biçimin niyet olmadan da ortaya çıkabileceğini öne sürer. Arp, rastlantıyı denetimden vazgeçmenin bir yolu olarak kucakladı — yaratıcı sürecin, daha sonraki birçok sanatçı kuşağını etkileyecek bir biçimde kişiliksizleştirilmesi.[7]
Dada hiçbir zaman Zürih'le sınırlı kalmadı. Marcel Duchamp, Francis Picabia ve Man Ray'in merkezinde olduğu, New York'ta bağımsız ve eşit derecede radikal bir kanada sahip uluslararası bir akıma dönüştü.[2] Akım, en sonuç doğurucu tek jestini işte burada üretti.
Marcel Duchamp (1887–1968), „retinal“ olarak küçümsediği sanatı — yalnızca gözü hoşnut etmek için yapılmış işleri — zanaatle üretilmiş değil, seçilmiş nesneler lehine reddetmeye çoktan başlamıştı.[3] 1917'de, sırtüstü yatırılmış ve „R. Mutt“ takma adıyla imzalanmış porselen bir pisuarı, Fountain başlığı altında New York'taki Society of Independent Artists'in açılış sergisine sundu.[3] Sergi, ücreti ödenmiş her işi göstermeyi vaat etmişti, ancak Fountain görüşten gizlendi ve hiç sergilenmedi, neyin sanat sayılabileceği konusunda öfkeli bir tartışmayı kışkırttı.[3] İmzasız bir başyazı onu, kavramsal sanatın kurucu bir ilkesi hâline gelen bir cümleyle savundu: Bay Mutt'ın çeşmeyi kendi elleriyle yapıp yapmamasının hiçbir önemi yoktu, çünkü „onu o SEÇTİ.“[3]
Bu, „hazır-nesnenin“ mantığıydı — yalnızca sanatçının kararıyla sanat olarak belirlenen sıradan, imal edilmiş bir nesne. Fikir kışkırtıcıydı, çünkü bir işin ardındaki kavramın özgünlük, beceri ya da güzellik kadar, hatta onlardan daha fazla önem taşıyabileceğini ima ediyordu.[3] 2004'te yüzlerce İngiliz sanat dünyası profesyoneliyle yapılan bir ankette Fountain, yirminci yüzyılın en etkili sanat eseri seçildi.[3]
New York Dada'sı felsefi, Zürih Dada'sı tiyatral iken, akımın Berlin kolu — imparatorluk Almanyası'nın çöküşü ortasında 1918 dolaylarında ortaya çıkan — apaçık siyasiydi.[2] Sanatçıları foto-montaja yöneldi; kitle iletişim araçlarından alınma fotoğraf parçalarını, erken Weimar Cumhuriyeti'nin kaosunu hicveden tedirgin edici bileşik görüntüler hâlinde bir araya getirdiler.[2]
Hannah Höch (1889–1978), Berlin Dadacıları arasındaki tek kadındı ve Raoul Hausmann ile birlikte foto-montaj tekniğine öncülük ettiği kabul edilir.[4] En tanınmış eseri, sanat tarihinin en uzun başlıklarından birini taşır: 1919'da yapılan Cut with the Kitchen Knife Dada Through the Last Weimar Beer-Belly Cultural Epoch of Germany.[5] Yoğun kolaj; siyasetçilerin, generallerin, dansçıların, makine parçalarının ve Karl Marx ile Albert Einstein gibi figürlerin kesilmiş görüntülerini, yozlaşmış ve erkek egemen bir siyasi düzene yönelik girdaplı bir eleştiri içinde birbirine ekler.[5] Höch bir köşeye, Avrupa'da kadınların oy kullanabildiği ulusları işaretleyen küçük bir harita yapıştırdı ve böylece Dadacı montajın içine açıkça feminist bir savı yerleştirdi.[5] Eser, 1920'de Berlin'de düzenlenen Birinci Uluslararası Dada Fuarı'nda gösterdiği dokuz parçadan biriydi.[4]
Akım daha da yayıldı; Hannover, Köln ve Paris'te kök saldı, her şehir Dada'ya kendi tınısını verdi — Hannover'de Kurt Schwitters'in kentsel atıklardan kolajlarından Köln'de Max Ernst'in absürdist kışkırtmalarına kadar.[2]
Zürih Dada'sının baş tanıtıcısı ve yöneticisi hâline gelen Rumen-Fransız şair Tristan Tzara (1896–1963), akımı yurtdışına taşımak için herkesten çok çaba gösterdi.[8] Kışkırtıcı „Dada Manifestosu 1918“ — Dada'nın çelişkilerini açıklamak yerine sahneleyen bir belge — akımın ilkelerini dile getirdi ve dallarının Avrupa'ya yayılmasına yardımcı oldu.[8] 1919'un sonlarında Tzara Paris'e taşındı; orada André Breton ve Philippe Soupault ile Littérature dergisinde işbirliği yaparak, Paris Dada'sının kısa ve yoğun bir evresini tutuşturdu.[8]
O evre aynı zamanda Dada'nın sonunu da getirdi. Paris çevresi, Tzara'nın nihilist kışkırtması ile Breton'un daha yapıcı bir program arayışı arasında çatladı ve 1920'lerin ortalarına gelindiğinde akımın enerjileri sürrealizmin içinde soğrulmuştu.[2] Bir bakıma Dada, kendi çözülüşünün tohumlarını hep içinde taşımıştı: yadsımaya adanmış bir akım kolayca bir kuruma dönüşemezdi.
Dada yalnızca birkaç yıl sürdü, ama çok az akım etkisi bakımından daha kalıcı olmuştur. Geleneksel estetiği reddetmesi ve sanatın fikirler, jestler ve bulunmuş nesneler meselesi olabileceği konusundaki ısrarı, ardından gelen her şeyi yeniden biçimlendirdi.[1]
En doğrudan varis, Dada'nın rastlantıya ve bilinçdışına olan inancını devralan sürrealizmdi.[2] Ama soy çizgisi çok daha uzağa uzanır. Duchamp'ın hazır-nesneleri, onu 1950'lerin sonunda yeniden keşfeden Robert Rauschenberg ve Jasper Johns'un Neo-Dada'sını mümkün kıldı; Pop Art, Dada'nın kitle iletişim araçlarına ve ticari imgelere olan iştahını ödünç aldı; ve Fluxus, onun geçici olaya ve kışkırtılmış izleyiciye duyduğu sevgiyi benimsedi.[3][2] Her şeyden önce, 1960'lar ve 1970'lerin kavramsal sanatı, Duchamp'ın onlarca yıl önce ektiği önermeye dayanır — bir sanat eserinin ardındaki fikrin, nesnenin kendisinden daha fazla önem taşıyabileceği.[3]
Dada'nın paradoksu ve zaferi işte budur. Sanatı yıkmaya koyulan bir akım, onu bunun yerine kalıcı olarak genişletti ve ardında, sonraki her sanatçı kuşağının kendisi için yanıtlamak zorunda kaldığı bir soru bıraktı: „güzel mi?“ değil, „bu hiç sanat mı — ve buna kim karar verir?“
Henüz yorum yok — ilk sen ol.