Küçük bir Hollanda dergisi, düz çizgileri ve üç ana rengi modernizmin en etkili görsel dillerinden birine nasıl dönüştürdü
Ekim 1917'de, Hollanda'nın üniversite kenti Leiden'de, ressam ve kuramcı Theo van Doesburg De Stijl — „Üslup“ adlı ince bir avangart dergi çıkardı.[1][2] Dergi, adını yirminci yüzyıl başı modernizminin en titiz ve etkili akımlarından biri olacak bir harekete verdi. Yaklaşık on beş yıl boyunca, gevşek bir Hollandalı ressam, tasarımcı ve mimar çevresini ortak, neredeyse çileci bir inanç etrafında bir araya getirdi: sanatın, düz çizgilerden ve saf renkten oluşan evrensel bir görsel dile arındırılabileceği inancı.[2][3]
De Stijl, bir örgüt olduğu kadar bir fikirdi de. Üyelik kartları ya da tek bir atölyesi yoktu; hareket, derginin ve Van Doesburg'ün orada yayımladığı manifestoların çevresinde bütünleşti.[4] Başlıca isimleri arasında ressamlar Piet Mondrian, Bart van der Leck ve Vilmos Huszár ile mimar ve tasarımcılar Gerrit Rietveld ve J. J. P. Oud yer alıyordu.[2][3] Onları birleştiren şey, Birinci Dünya Savaşı'nın gölgesinde biçimlenen, yeni bir çağın yeni bir bilinç gerektirdiği inancıydı — Van Doesburg'ün 1918'de hareketin ilk manifestosunda yazdığı gibi, bireysele değil „evrensele yönelmiş“ bir bilinç.[4]
Hollanda, Birinci Dünya Savaşı boyunca tarafsız kaldı ve bu yalıtılmışlık, Avrupa'nın geri kalanı sarsılırken Hollandalı sanatçılara fikirlerini görece bir dinginlik içinde geliştirme olanağı tanıdı.[3] 1912 dolaylarında Paris'te kübizmle tanışmış olan Mondrian, savaş patlak verdiğinde yeniden Hollanda'daydı ve bu zorunlu kalış, onun tam soyutlamaya doğru kaymasını hızlandırdı.[5]
De Stijl'in geometrik söz dağarcığı yalnızca estetikten beslenmiyordu. Ressamlar, Hollandalı mistik filozof M. H. J. Schoenmaekers'in fikirlerini içselleştirdiler; yazıları, gerçekliğin karşıt güçlerce yapılandırıldığını öne sürüyordu — en temelde yatayın ve dikeyin kutupsallığı ve üç ana rengin yan yana getirilmesi.[4] Mondrian için resmi bu öğelere indirgemek bir yoksullaşma değil, görünüşlerin kaosunun altındaki temel evrensel düzeni açığa çıkarmanın bir yoluydu.[5]
De Stijl'in görsel programı alışılmadık ölçüde katıydı. Kompozisyonlar, dikdörtgenler oluşturmak üzere dik açıyla buluşan düz siyah çizgilerden kuruluyor, yalnızca üç ana renkle — kırmızı, mavi ve sarı — ve „renk olmayanlar“ beyaz, gri ve siyahla dolduruluyordu.[2][1] Çaprazlar, eğriler ve görünür dünyaya yönelik her gönderme sürgün edilmişti. Amaç saf soyutlamaydı: simetriyle değil, asimetrik öğelerin özenli bir biçimde dengelenmesiyle elde edilen bir denge.[1]
Mondrian bu felsefeye adını verdi. Yaklaşımını Nieuwe Beelding — genellikle neoplastisizm ya da „yeni plastik sanat“ olarak çevrilir — diye adlandırdı ve bu terimi, belki de ilk kez, De Stijl'in ilk yılında yayımladığı yazılarda kullandı.[6][1] Neoplastisizm, resmi dik çizgiler ile ana renkler arasındaki ilişkilere indirgedi; perspektif ve temsili, açık ve evrensel bir görsel düzen lehine ortadan kaldırdı.[6]
Mondrian (1872-1944), De Stijl ile en sık özdeşleştirilen kişidir ve yavaş, ölçülü gelişimi hareketin mantığını cisimleştirir.[1][5] Paris'te Picasso ve Braque aracılığıyla tanıdığı kübizm ona biçimi altta yatan bir ızgara üzerinde parçalamayı öğretmeden önce, natüralist Hollanda manzaralarının ressamı olarak başladı.[5] 1915 dolaylarındaki „İskele ve Okyanus“ kompozisyonları, bir deniz manzarasını kısa yatay ve dikey işaretlerden oluşan bir ışıltıya dönüştürerek gelecek olan tümüyle temsilî olmayan ızgaraları müjdeledi.[12]
1920'lerin başında Mondrian, ömrünün geri kalanında onu meşgul edecek biçime ulaşmıştı: siyah çizgilerle bölünmüş ve ana renk bloklarıyla sabitlenmiş beyaz alanlar. 1930 tarihli, bugün Kunsthaus Zürich'te bulunan Composition with Red, Blue and Yellow gibi yapıtlar, üslubu özüne damıtır — kare bir tuval, kalın siyah çubuklar ve gergin bir dengede tutulan üç doygun dikdörtgen.[7] Van Doesburg sonradan çaprazı işin içine kattığında, Mondrian bunu yatay-dikey ilkesine ihanet olarak gördü ve 1924 dolaylarında onunla yollarını ayırdı.[8]
Mondrian'ın son evresi, bu dilin daha ne kadar esneyebileceğini gösterir. 1940'ta savaştan kaçmak için New York'a sığındıktan sonra, kentin ızgarasından ve boogie-woogie cazından büyülenmişti. 1942-43'te yapılan ve bugün Museum of Modern Art'ta bulunan Broadway Boogie Woogie, ağır siyah çizgileri bir yana bırakarak yerini titreşen, çok renkli parçalara bölünmüş kırmızı, sarı ve mavi çubuklara verir — dans ettirilen bir neoplastisizm.[9] Bu, tamamladığı son resimdi.[9]
Mondrian De Stijl'in en saf ressamıysa, Van Doesburg (1883-1931) onun yorulmak bilmez organizatörüydü.[3][8] Dergiyi kurdu ve yönetti, manifestolarını yazdı ve fikirlerini Avrupa'nın dört bir yanına taşıdı — en sonuç doğuran biçimde Almanya'ya, 1920'lerin başında Weimar'daki Bauhaus'un yakınına yerleşti ve dersler ile savaşçı varlığı aracılığıyla onun öğrencilerini ve öğretmenlerini geometrik soyutlamaya doğru itti.[4][3]
Van Doesburg, De Stijl'in kendi kurallarını çiğnemeye en istekli üyeydi de. 1924 dolaylarında karelerini ve çizgilerini kırk beş dereceye eğmeye başladı; bu yeni yaklaşıma elementarizm adını verdi ve çaprazın, durağan yatay-dikey ızgarada eksik olan bir devingenlik kattığını savundu.[8] Karşı-Kompozisyonlar dizisi bu fikri cisimleştirdi ve Mondrian ile dostluğunu parçalayan tam da bu yenilik oldu.[8] Van Doesburg'ün durup dinlenmek bilmeyen deneyciliği — mimarlığa, tipografiye ve hatta bir takma adla yayımladığı dadacı renkli bir şiire kadar uzanan — hareketi düşünsel olarak canlı tuttu ve 1931'deki ölümü onu fiilen sona erdirdi.[2][3]
De Stijl'in tutkusu hiçbir zaman tuvalle sınırlı kalmadı. Üyeleri, resim ile yaşam arasındaki sınırı çözmek istiyordu ve üslup, en eksiksiz üç boyutlu ifadesini tasarımda ve mimarlıkta buldu.[1][3] Buradaki kilit isim, Utrechtli marangozluktan mimarlığa geçen Gerrit Rietveld'di (1888-1964).[3]
1918 dolaylarında Rietveld, Kırmızı ve Mavi Sandalye'sini tasarladı; bir sandalyeyi yalın yapısal öğelerine indirgedi — siyaha boyanmış, uçları sarıyla kapatılmış kesişen ahşap çıtalardan bir iskelet, mavi bir oturak ve kırmızı bir arkalık.[10][3] Neoplastisizmin çizgilerini ve düzlemlerini mobilyaya çevirdi: yaşanabilir kılınmış bir Mondrian parçası. Başyapıtı 1924'te geldi: Utrecht'teki, Truus Schröder-Schräder'in ısmarladığı Rietveld Schröder House.[11] Cephesi, kayan düzlemlerin, çıkıntı yapan levhaların ve ana renklerle vurgulanmış çizgilerin bir oyunudur; içeride ise hareketli bölmeler, üst katın istendiğinde açık ya da bölünmüş yaşam alanına dönüştürülmesine olanak tanır.[11] Tuğla, çelik ve camdan inşa edilmiş bir hareket manifestosu ve mimarlıktaki Modern Hareket'in bir simgesi olarak görülür; UNESCO onu 2000 yılında Dünya Mirası olarak listeye aldı.[11] Bu arada Oud, estetiği konut siteleri ve Rotterdam'daki Café de Unie gibi kamusal projelere taşıdı.[13]
De Stijl, kurucusundan uzun süre sonra hayatta kalmadı. Dergi 1931 dolaylarında yayımlanmayı bıraktı ve Van Doesburg'ün örgütleyici enerjisi olmadan çevre dağıldı; bazı üyeler, bütünüyle birleşmiş, evrensel bir sanat ütopyasının ulaşılamaz olduğu sonucuna çoktan varmıştı.[2][4] Yine de hareketin sonrasındaki yaşamı, kısa varlığını fazlasıyla gölgede bıraktı.
Van Doesburg'ün Bauhaus'la kurduğu bağlantılar ve fikirlerinin kıtaya yayılması aracılığıyla De Stijl, modern mimarlığı tanımlayacak olan Uluslararası Üslup'un biçimlenmesine yardımcı oldu ve Walter Gropius ile Ludwig Mies van der Rohe gibi isimleri etkiledi.[8][4] Tasarımı ızgaraya, ana renge ve asimetrik dengeye indirgemesi, yirminci yüzyıl grafik tasarımı, tipografisi ve ürün tasarımı için kurucu bir dilbilgisi hâline geldi.[1][3] Özellikle Mondrian'ın ızgaraları galeriden kaçarak modern görsel kültürün en tanınabilir imgelerinden biri oldu; modada, reklamcılıkta ve mimarlıkta sonsuzca yeniden işlendi. Bir Hollanda dergisinin birkaç düzine sayfası olarak başlayan bir hareket için De Stijl, kendi imkânsız tutkusuna yakın bir şeyi başardı: gerçekten evrensel hâle gelen bir üslup.[3][1]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.