Poe'nun Paris bilmecesinden Chandler'ın çetin sokaklarına, suç ve tümdengelim edebiyatı modern popüler anlatıyı yeniden biçimlendirdi.
Dedektif edebiyatı, bir suçun, çoğunlukla da bir cinayetin, adım adım soruşturulması ve çözülmesi etrafında kurulan bir popüler edebiyat koludur.[1] Verdiği zevk entelektüeldir: okurun önüne bir bilmece konur, bir soruşturmacı herkesin gözden kaçırdığı ayrıntılarda anlam bulur ve son bir açıklama, suçluya götüren akıl yürütme zincirini yeniden izler. Suç ve cezaya dair eski anlatılar eylemin kendisiyle ilgilenirdi; dedektif öyküsü ise onun çözülmesiyle, gözlemin kanıta dönüştürülmesiyle ilgilenir.
Bu biçim, neredeyse tek başına bir kişi tarafından, on dokuzuncu yüzyılın ortasında icat edildi. Birkaç on yıl içinde dünyanın en tanınabilir kurgusal karakterini, «Queens of Crime» olarak bilinen bir yazarlar grubunu ve kibar bilmece ile şehir sokağının şiddetli gerçekçiliği arasında Atlantik'in iki yakasına uzanan bir ayrımı ortaya çıkarmıştı. Dedektif edebiyatı, en çok satan kurgu kategorilerinden biri olmayı sürdürüyor.
Türün kesin bir başlangıç noktası vardır. Nisan 1841'de Edgar Allan Poe, genellikle ilk modern dedektif öyküsü olarak kabul edilen The Murders in the Rue Morgue'yu Graham's Lady's and Gentleman's Magazine'de yayımladı.[2][3] Paris'te geçen öykü, «keskin gözlem güçleri» polisin altından kalkamadığı bir çifte cinayeti çözmesini sağlayan eksantrik bir amatör olan C. Auguste Dupin'i tanıttı.[4] Poe bu eserlere, henüz pek kullanılmayan bir sözcük olan dedektif öyküsü demedi; 1846'da onları mantıksal akıl yürütmeye dayanan öyküler, yani «ratiocination öyküleri» olarak tanımladı.[4]
Poe yalnızca üç Dupin öyküsü yazdı; «Rue Morgue»un ardından «The Mystery of Marie Rogêt» ve «The Purloined Letter»ı getirdi. Bunlarda türün o zamandan beri koruduğu gelenekleri belirledi: eksantrik dâhi dedektif, vakayı anlatan hayran yol arkadaşı, şaşkın resmî polis ve çözümün ilke olarak bağımsız biçimde çıkarılabilmesi için okura gösterilen ipuçları.[4] Neredeyse yarım yüzyıl sonra Arthur Conan Doyle, «tuhaflıkları» açıkça Dupin'inkiler örnek alınarak biçimlendirilmiş bir dedektif yarattı.[4]
Poe kısa dedektif öyküsünü icat etti; İngilizcedeki tam uzunlukta dedektif romanı ise genellikle Wilkie Collins ile 1868'de yayımlanan The Moonstone'a dayandırılır.[5] Roman, büyük bir Hint elmasının çalınmasını ve kısmen gerçek bir Scotland Yard dedektifine dayanan profesyonel soruşturmacı Çavuş Cuff'ın sabırlı araştırmalarını izler.[5] Collins, sonraki yazarların olduğu gibi devralacağı düzeneği bir araya getirdi: kır evi mekânı, kapalı şüpheliler çemberi, yanıltıcı ipucu ve metodik dedektif.[5] Şair T. S. Eliot daha sonra The Moonstone'u «modern İngiliz dedektif romanlarının ilki, en uzunu ve en iyisi» olarak nitelendirdi.[5]
Bu tipi popüler hayal gücüne yerleştiren dedektif, Arthur Conan Doyle'un Sherlock Holmes'u A Study in Scarlet romanında tanıttığı 1887'de sahneye çıktı.[6] Doyle, Edinburgh'da tıp okumuş ve orada, hastalarına küçük bedensel ipuçlarından teşhis koymasıyla, hatta mesleklerini tahmin etmesiyle ünlü cerrah Joseph Bell'in yardımcılığını yapmıştı.[7][6] Bell'in sonuçlarını rastlantıyla değil «bilimsel olarak» kurma alışkanlığı, Holmes'un tümdengelimsel yönteminin kalıbı hâline geldi.[6]
Holmes, The Strand Magazine'de tefrika edilen kısa öyküler aracılığıyla bir fenomene dönüştü ve dergiyi ayda yaklaşık yarım milyonluk bir okur kitlesine taşımaya yardımcı oldu.[6] Doyle'un ciddi eseri saydığı tarihî romanları öylesine gölgede bıraktı ki yazar 1893'te ondan kurtulmaya çalıştı. «The Final Problem»da Holmes, suç dehası Profesör Moriarty ile boğuşurken İsviçre'deki Reichenbach Şelalesi'nden görünüşte ölümüne düşer.[7][6] Doyle'un günlüğü bu eylemi iki sözcükle kaydetti: «Killed Holmes».[6] Okurlar ayaklandı. Erkekler siyah yas bantları taktı, 20.000'den fazla okur The Strand aboneliğini iptal etti ve on yıl sonra Doyle, ölümünü yalnızca taklit etmiş olan dedektifi yeniden canlandırdı.[7][6] Sonraki davalar arasında, 1901–02 tefrikası The Hound of the Baskervilles en çok övülenlerden biri oldu.[7] Holmes, edebiyatın en çok uyarlanan ve en tanınabilir karakterlerinden biri olmayı sürdürüyor.[6]
İki dünya savaşı arasında dedektif edebiyatı, yaygın olarak Altın Çağı denen, ayrıntılı ve ustaca kurgulanmış bilmecenin egemen olduğu bir döneme girdi.[8] Bu öyküler genellikle kır evleri ve ıssız köyler gibi kapalı mekânlarda geçer; bu da şüpheli sayısını sınırlar ve anlatıyı entelektüel bir yarışmaya dönüştürürdü.[8] Yol gösterici ideal «fair play», yani dürüst oyundu: yazar okura dedektifle aynı ipuçlarını vermek zorundaydı ve gizlenmiş bilgilerle, son dakikada ortaya çıkan karakterlerle, doğaüstüyle ya da tesadüfle hile yapamazdı.[8] 1929'da türün önde gelen temsilcileri, üyeleri dürüst oyun kurallarına dayanan yeminler eden Detection Club'ı kurarak bu anlayışı resmîleştirdi; Ronald Knox ve S. S. Van Dine gibi eleştirmenler de tür için «kurallar» yayımladı.[8]
Kadın yazarlar döneme öylesine damgasını vurdu ki Agatha Christie, Dorothy L. Sayers, Margery Allingham ve Ngaio Marsh topluca «Queens of Crime» olarak tanınır oldular.[8] Aralarında en çok okunanı Christie'ydi (1890–1976). Titiz Belçikalı dedektif Hercule Poirot'yu ilk romanı The Mysterious Affair at Styles (1920) ile, köyün evde kalmış kız kurusu amatör dedektifi Miss Marple'ı ise 1927'de tanıttı.[9] 1926 tarihli romanı The Murder of Roger Ackroyd, dürüst oyun kuralının sınırlarını zorlayan cüretkâr bir anlatı hilesiyle ona ilk büyük tanınırlığını getirdi.[10] And Then There Were None (1939) ve 1952'de sahnelenen ve dünyanın en uzun süre oynanan oyunu hâline gelen sahne gerilimi The Mousetrap, eserini sayfanın ötesine taşıdı.[9] Christie tüm zamanların en çok satan romancısıdır: eserleri iki milyar dolayında satmıştır ve Guinness Dünya Rekorları onu tarihin en çok satan kurgu yazarı olarak tanır.[9][11] Amerikalı yazarlar da aynı bilmece geleneğinde çalıştı; bunların arasında The Roman Hat Mystery (1929) ile çıkış yapan ve Ellery Queen takma adıyla yazan kuzenler ile kilitli oda uzmanı John Dickson Carr vardı.[8]
İngiliz yazarlar salon bilmecesini inceltirken, ucuz pulp dergilerinde, hepsinden önce Black Mask'ta bir Amerikan karşı-geleneği oluşuyordu. Onun «hard-boiled» okulu kır evini yozlaşmış modern şehirle, centilmen amatörü de şiddet ve ahlaki uzlaşmalar arasında yol alan sert, çalışan bir profesyonelle değiştirdi.[12] Eski bir Pinkerton ajanı olan Dashiell Hammett, bu üsluba ilk büyük sesini ve arketipsel özel dedektifi Sam Spade'i kazandırdı.[12] Hayranı Raymond Chandler (1888–1959), Buhran'ın en derin günlerinde kurguya yöneldi; ilk öykülerini 1933'te Black Mask'ta yayımladı ve atılgan, onurlu dedektif Philip Marlowe'u 1939'da ilk romanı The Big Sleep ile tanıttı.[12]
Chandler görüşünü Aralık 1944'te The Atlantic Monthly'de yayımlanan «The Simple Art of Murder» denemesinde ortaya koydu.[13] Bilmecenin yapay «İngiliz formülüne» saldırdı ve gerçek tehlikeye ve gerçek konuşma diline dayanan bir kurgu savundu; «bu kötü sokaklarda, kendisi kötü olmayan bir adam yürümelidir» diye ısrar etti.[13] Toplumsal çürümeye karşı uyanık, nükteli ve atmosferik düzyazısı Amerikan popüler yazını üzerinde son derece etkili oldu; Hammett ve Chandler'ın hard-boiled romanları da daha sonra film noir olarak bilinecek gölgeli sinemanın başlıca kaynaklarından biri hâline geldi.[12]
Poe'nun ve ardıllarının belirlediği gelenekler diller, çağlar ve mecralar arasında dolaştı; Altın Çağ bilmecesi ile hard-boiled gerilim hâlâ türün iki kutbunu belirliyor.[8] Holmes ve Poirot sinema ve televizyonda en çok uyarlanan karakterler arasında kalmayı sürdürüyor; Christie'nin satışları da onu hangi dilde olursa olsun en çok yayımlanan yazarlardan biri yapıyor.[9][11] Dupin'in akıl yürüterek Rue Morgue'daki gizemi çözmesinden bir buçuk yüzyılı aşkın süre sonra dedektif öyküsü hâlâ aynı fikri sahneliyor: dünya ne kadar kaotik ve şiddetli olursa olsun, dikkatli bir ilgiyle okunabilir kılınabilir.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.