1. Ana Sayfa
  2. Keşfet
  3. Documentary Film: The Cinema of the Real
Documentary Film: The Cinema of the Real
EditörlükFilm

Belgesel Film: Gerçeğin Sineması

Lumière'lerin fabrika kapısından akış çağına — film yapımcıları kamerayı dünyaya nasıl çevirdi ve o zamandan beri neyin gerçek sayıldığı konusunda nasıl tartıştı

CE
Caleido Editorial Team17 Haziran 20269 dk okuma0 görüntülenme

Gerçeğin Sineması

Hareketli görüntü var olur olmaz, neredeyse hemen kendini dünyaya yöneltti. Auguste and Louis Lumière kardeşler 28 Aralık 1895'te Paris'te ilk ticari halka açık gösterimlerini düzenlediğinde — geleneksel olarak sinemanın doğuşu kabul edilen bir olay — gösterdiklerinin büyük bölümü basitçe hayatın akıp gidişiydi: bir fabrikadan çıkan işçiler, bir istasyona giren tren, gündelik sokak sahneleri.[1] Lumière'ler bu kısa, tek çekimlik filmleri actualités, yani „güncellik filmleri“ olarak kataloglamışlardı ve bunlar hâlâ belgesel film yapımının bir öncülü olarak görülmektedir.[1] Aynı anda hem kamera hem de projektör görevi gören hafif Cinématographe aletleri, operatörlerin stüdyo dışındaki gündelik hayatı kaydetmesine olanak tanıyordu ve birkaç yıl içinde şirket, çalışma, kamusal olaylar ve törenler üzerine bu türden binden fazla film üretti.[1]

Bu güncellik filmleri birer kayıttı, birer iddia değil. Gerçekliği yalnızca kaydetmek yerine seçen, biçimlendiren ve yorumlayan bilinçli bir sanat biçimi olarak belgesel, billurlaşmak için bir çeyrek yüzyıl daha bekleyecekti. Billurlaştığında ise neredeyse bir manifesto hırsıyla ve kalıcı bir merkezî gerilimle geldi: „belge“ gerçek olmaktan çıkmadan önce bir film yapımcısı dünyayı ne ölçüde düzenleyebilir?

Flaherty ve Uzun Metrajlı Belgeselin Doğuşu

Uzun metrajlı belgeseli icat ettiği genellikle kabul edilen kişi, çoğu zaman hem belgesel hem de etnografik filmin babası olarak anılan Amerikalı kâşif ve film yapımcısı Robert J. Flaherty'dir (1884-1951).[2] Bir İnuit ailesinin Kanada Kuzey Kutbu'ndaki hayatta kalma mücadelesini izleyen Nanook of the North (1922) filmi, ticari başarıya ulaşan ilk uzun metrajlı belgeseldi; bu da türün para ödeyen bir izleyici kitlesi çekebileceğini kanıtladı ve ardından gelen filmlere ilham verdi.[3] Pathé filmi Haziran 1922'de New York'ta gösterime soktu ve film dünya çapında 251.000 dolar hasılat elde etti — buz üzerinde geçim avcılığını konu alan bir film için dikkate değer bir meblağ.[3]

Yine de Nanook, türün temel tartışmasını da ekmiş oldu. Flaherty çok sayıda sahneyi kurgulayarak çekmiş ve oyuncularından, büyük ölçüde terk ettikleri eski yaşam biçimlerini canlandırmalarını istemişti: „Nanook“ olarak tanıtılan adamın gerçek adı Allakariallak'tı ve sahneler kamera için düzenlenmişti.[3] Flaherty filme aldığı toplulukların arasında yaşadı ve her filmini — Nanook'u, Samoa'da geçen Moana'yı (1926), İrlanda'da geçen Man of Aran'ı (1934) — insanlığın doğa güçleriyle karşı karşıya gelmesinin dramı etrafında kurdu; gözlemlenen gerçeklikle biçimlendirilmiş öykü anlatımını harmanladı.[2] Yöntemi, kurgu dışının ciddi bir sanat olabileceğini ortaya koydu; ayrıca „belgesel“ ile „düz gerçeğin“ asla tam olarak aynı şey olmadığını da gösterdi.

Bu forma adını veren, Flaherty'nin Moana'sı oldu. İskoç eleştirmen ve yapımcı John Grierson, 8 Şubat 1926'da New York Sun'da filmi değerlendirirken, filmin „Polinezyalı bir gencin ve ailesinin gündelik hayatındaki olayların görsel bir anlatımı olduğundan, belgesel değeri taşıdığını“ yazdı.[4] Grierson (1898-1972) sonradan belgeseli „gerçekliğin yaratıcı işlenişi“ olarak tanımladı — türün doğasının her iki yarısını, yani olgusal ve kurulmuş yanlarını birden kavrayan bir ifade.[4]

Vertov ve Kino-Göz

Flaherty yok olmakta olan dünyaları romantikleştirirken, genç Sovyetler Birliği'nde kökten farklı bir görüş şekilleniyordu. 1896'da David Abeleviç Kaufman olarak doğan ve kabaca „topaç“ anlamına gelen bir takma ad benimseyen Dziga Vertov, kurgulanmış senaryoları ve profesyonel oyuncuları burjuva yalanları olarak reddediyordu.[5] 1922'den itibaren Kino-Pravda („film gerçeği“) haber filmi dizisini üretti; pazar yerlerinde, okullarda ve barlarda, çoğu zaman izinsiz çekilen, gündelik gerçekliğin parçalarında daha derin gerçekler arayan yirmi üç sayı.[5]

Vertov bu uygulamayı kino-glaz, yani „film-göz“ ya da „kino-göz“ olarak kuramsallaştırdı: insan gözünden üstün, „gözün görmediğini“ gösterebilen mekanik bir göz olarak kamera.[6] Başyapıtı Man with a Movie Camera (1929), Sovyet kent yaşamının ara yazısız, göz kamaştırıcı bir portresidir ve sürekli olarak kendi aygıtını — kameramanı, kurgu masasını, perdeyi — açığa vurarak filme alma edimini bizzat konunun kendisi hâline getirir.[6] Flaherty kamerayı görünmez kılmaya çalışırken, Vertov onu kahraman yapmakta ısrar etti. Bu iki dürtü — aracı silmek ya da onu açığa çıkarmak — önümüzdeki yüz yıl boyunca belgesel pratiğini ikiye bölecekti.

Grierson ve Hami Olarak Devlet

Britanya'da Grierson kuramlarını bir kuruma dönüştürdü. Empire Marketing Board tarafından işe alınan Grierson, ilk filmi Drifters'ı (1929), Kuzey Denizi ringa balıkçılığının sessiz bir anlatımı olarak yönetti.[4] EMB birimi General Post Office'e geçtiğinde, GPO Film Unit, Coal Face (1935) ve Night Mail (1936) gibi kalıcı yapıtlar üretti ve Grierson, Humphrey Jennings ile Alberto Cavalcanti gibi film yapımcılarına akıl hocalığı yaptı.[4] Onunki, sıradan emeği onurlandırmak ve bilinçli bir yurttaşlık biçimlendirmek için hükümetçe finanse edilen, toplumsal amaçlı bir belgeseldi — etkisi doğrudan BBC'ye ve Grierson'ın kurduğu National Film Board of Canada'ya uzanan, kamu hizmeti niteliğinde bir kurgu dışı modeli.[4]

Direct Cinema Devrimi

Onlarca yıl boyunca belgeseller üç ayaklara, stüdyo sesine ve otoriter bir „Tanrı'nın Sesi“ anlatımına bağımlı kaldı. Bu durum 1960'ların başında, bir dizi teknik atılımın — hafif, taşınabilir 16 mm kameralar ve 1961 tarihli transistörlü Nagra III kaydedicisi de dahil olmak üzere güvenilir senkronize ses — küçük ekiplerin nihayet olayları gerçekleştikleri anda izlemesine olanak tanımasıyla değişti.[7] Yaklaşık 1958 ile 1962 arasında, Amerika Birleşik Devletleri'nde ve Quebec'te, direct cinema olarak adlandırılan yeni bir yaklaşım ortaya çıktı: elde taşınan, gözlemci ve müdahale etmemeye bağlı, gerçekliğin kendi öyküsünü açığa çıkarmasına izin veren bir yaklaşım.[7] Çığır açan Amerikan yapıtı, Robert Drew ve Drew Associates'in Wisconsin'deki Kennedy-Humphrey ön seçimini samimi bir biçimde kaydettiği Primary (1960) oldu; bu film üslubu tanımlamaya yardımcı oldu ve onu geniş bir kitleye ulaştırdı.[7]

En ödün vermez gözlemciler, „duvardaki sinek“ bakış açısının öncülüğünü yapan, projelere herhangi bir yayın planı olmaksızın girip öyküyü kurgu odasında keşfeden Albert Maysles (1926-2015) ve David Maysles (1931-1987) kardeşlerdi.[8] En tanınmış filmleri — kapı kapı dolaşan İncil satıcılarını konu alan Salesman (1969); Altamont konserinde şiddetle son bulan Rolling Stones turnesini anlatan Gimme Shelter (1970); ve East Hampton'da çökmekte olan bir malikânede inzivaya çekilmiş bir anne ile kızı konu alan Grey Gardens (1975) — anlatımdan, ara yazılardan ve sonradan eklenen müzikten tümüyle kaçındı.[8] Albert bu etiği tek bir cümlede özetledi: „bir belgeselci olarak sen bir gözlemcisin, bir yazarsın ama bir yönetmen değil, bir kâşifsin, bir denetleyici değil.“[8]

Türün en titiz kurumsal vakanüvisi, hastaneleri, mahkemeleri, sosyal yardım bürolarını, okulları enine boyuna inceleyen otuzdan fazla uzun metrajlı belgesel çekmiş, film yapımcısına dönüşmüş Bostonlu bir avukat olan Frederick Wiseman'dır (doğum 1930).[9] İlk filmi Titicut Follies (1967), suçlu akıl hastaları için kurulmuş Bridgewater State Hospital'ın içindeki acımasız koşulları; röportaj, anlatım ya da dayatılmış bir kurgu olmaksızın gözler önüne serdi.[10] Massachusetts eyaleti, hastaların mahremiyetini ihlal ettiği gerekçesiyle filmi yasakladı; mahkemeler filmin geri çekilmesini emretti, ardından gösterimleri uzmanlarla sınırladı ve genel yasak ancak 1991'de tümüyle kaldırıldı — bir Amerikan filminin müstehcenlik ya da ulusal güvenlik dışındaki nedenlerle bastırıldığı ilk örneklerden biri.[10] Wiseman, „duvardaki sinek“ gerçekçiliğinin bir kurgu olduğunda her zaman ısrar etmiştir: ona göre filmleri „yanlı, önyargılı, yoğunlaştırılmış, sıkıştırılmış ama adildir“.[9]

Cinéma Vérité: Kışkırtıcı Olarak Kamera

Fransa'da aynı teknoloji zıt bir felsefe üretti. Antropolog Jean Rouch ve sosyolog Edgar Morin, Bir Yaz'ın Güncesi'ni (1961) Paris'te çekti; sıradan insanlara Fransız toplumunu ve işçi sınıfının mutluluğunu sormak için kenti dolaştılar.[11] Rouch bu yaklaşımı cinéma vérité, „sinema-gerçek“ olarak adlandırdı — Vertov'un Kino-Pravda'sının bir yankısı — ve direct cinema ortadan kaybolmaya çabalarken, cinéma vérité bunun tersini yaptı: film yapma sürecine dikkat çekti, kamerayı yalnızca gözlemlemek için değil, kışkırtmak ve açığa çıkarmak için kullandı.[11] Film, kendi çekimlerini kamera karşısında konularına geri izletti bile. 1961'de Cannes'da FIPRESCI ödülünü kazandı ve 2014'te Sight & Sound dergisinin eleştirmen anketinde tüm zamanların altıncı en iyi belgeseli seçildi.[11]

Yeniden Canlandırma, Deneme ve Modern Çağ

1980'lerin sonuna gelindiğinde, gözlemci uzlaşı yeniden çatlamaya başladı. Errol Morris'in The Thin Blue Line (1988) filmi, Dallas'taki bir cinayeti yeniden soruşturmak için biçemli yeniden canlandırmalar ve Philip Glass imzalı bir müzik kullandı ve masum bir adamın idam koğuşundan kurtulmasına yardımcı oldu.[12] Akademi, bu yeniden canlandırmalar nedeniyle filmi En İyi Belgesel kategorisinde değerlendirmeyi reddetti ve eleştirmenler kurgulamanın bu formda yeri olmadığını savundu — yine de film, belgesel kuramcısı Charles Musser'ın deyişiyle „film yapımcılarını çok daha zengin bir temsil yöntemleri yelpazesinden seçim yapmak üzere özgürleştirdi“.[15] Üç yıl önce, Claude Lanzmann'ın destansı Shoah (1985) filmi ters yöne itmiş, tüm arşiv görüntülerini reddedip günümüzdeki tanıklıkları tercih etmiş ve böylece bu formun, tarihin ahlaki ağırlığını olağanüstü bir uzunluk boyunca taşıyabileceğini kanıtlamıştı.[13]

2000'ler belgeseli çok salonlu sinemalara taşıdı. Michael Moore'un Bowling for Columbine (2002) ve Fahrenheit 9/11 (2004) filmleri, polemik deneme-filmini ticari bir olgu hâline getirdi; Fahrenheit 9/11 dünya çapında 200 milyon doların üzerinde hasılat yaparken, Penguenlerin Yürüyüşü (2005) gibi doğa gösterileri geniş aile izleyicilerini çekti.[14] O zamandan beri akış platformları belgesel dizisini ve filmini popüler izlemenin temel bir parçası hâline getirdi ve tür artık gerçek suç, doğa, biyografi ve birinci tekil şahıs denemesini kapsıyor.

Her dönüşümün içinden, Flaherty'nin Kuzey Kutbu buzu üzerinde açığa çıkardığı kurucu gerilim çözümsüz ve verimli kalmaya devam ediyor. Lumière'lerin fabrika kapısından Vertov'un dönen kamerasına, Wiseman'ın sessiz nöbetinden Morris'in yeniden kurgularına dek belgesel hiçbir zaman tarafsız bir pencere olmadı. O, Grierson'ın bir yüzyıl önce adlandırdığı gibi, gerçekliğin yaratıcı işlenişidir — ve işlemenin nerede bitip gerçekliğin nerede başladığına dair tartışma, tam da bu formu canlı tutan şeydir.

[1]: „Actuality film.“ Wikipedia. [2]: „Robert J. Flaherty.“ Wikipedia. [3]: „Nanook of the North.“ Wikipedia / Library of Congress. [4]: „John Grierson.“ Wikipedia. [5]: „Dziga Vertov.“ Wikipedia. [6]: „Dziga Vertov.“ Encyclopædia Britannica. [7]: „Direct cinema.“ Wikipedia. [8]: „Albert and David Maysles.“ Wikipedia. [9]: „Frederick Wiseman.“ Wikipedia. [10]: „Titicut Follies.“ Wikipedia. [11]: „Chronicle of a Summer.“ Wikipedia. [12]: „The Thin Blue Line (1988 film).“ Wikipedia. [13]: „Shoah (film).“ Wikipedia. [14]: „List of highest-grossing documentary films.“ Wikipedia. [15]: Charles Musser, „The Thin Blue Line: A Radical Classic.“ The Criterion Collection.

References

  1. 1.Actuality film. Wikipedia ↗
  2. 2.Robert J. Flaherty. Wikipedia ↗
  3. 3.Nanook of the North. Wikipedia ↗
  4. 4.John Grierson. Wikipedia ↗
  5. 5.Dziga Vertov. Wikipedia ↗
  6. 6.Dziga Vertov | Man with a Movie Camera, Kino-Eye, Significance, & Documentaries. Encyclopaedia Britannica ↗
  7. 7.Direct cinema. Wikipedia ↗
  8. 8.Albert and David Maysles. Wikipedia ↗
  9. 9.Frederick Wiseman. Wikipedia ↗
  10. 10.Titicut Follies. Wikipedia ↗
  11. 11.Chronicle of a Summer. Wikipedia ↗
  12. 12.The Thin Blue Line (1988 film). Wikipedia ↗
  13. 13.Shoah (film). Wikipedia ↗
  14. 14.List of highest-grossing documentary films. Wikipedia ↗
  15. 15.Charles Musser. The Thin Blue Line: A Radical Classic. The Criterion Collection ↗
documentaryfilmhistory
Tartışma0 yorum

Tartışmaya katılmak için giriş yap.

Henüz yorum yok — ilk sen ol.

caleido

sürüm 1.0.372

Discord'a katılomelasHakkımızdaŞehirlerGizlilik PolitikasıHizmet ŞartlarıVeri SilmeYardım
© 2026 Caleido