Kötü yerlerin bir türünün nasıl edebiyatın en kalıcı erken uyarı sistemine dönüştüğü
Distopik kurgu, gelişmeden ziyade acı çekme etrafında örgütlenmiş toplumları hayal eder — okurun bir özlem olarak değil, bir uyarı olarak tanıması gereken baskıcı denetim, gözetim ve insanlıktan çıkarma dünyaları.[1] Ütopik yazının karanlık ikizidir: bir ütopya idealize edilmiş bir toplumu betimlerken, bir distopya “yaşam koşullarının sefil olduğu, insanı sefalet, yoksulluk, baskı, şiddet, hastalık ve/veya kirlilikle nitelenen” bir toplumu betimler.[2] Sözcüğün kendisi Yunanca topos (“yer”) ile dys- (“kötü” ya da “hastalıklı”) önekini birbirine dikerek, neredeyse her şeyin ters gittiği hayali bir yer için bir ad üretir.[2]
Bu ad, fikrin kendisinden daha gençtir. Thomas More 1516 tarihli aynı adlı yapıtı için “ütopya” sözcüğünü ortaya attı ve “distopya” onun zıt anlamlısı olarak çok daha sonra biçimlendirildi.[2] Filozof John Stuart Mill'in, bazı politikaların o denli uygulanamaz olduğunu, savunucularının “daha çok dis-topyacı ya da kako-topyacı olarak adlandırılması gerektiğini” ilan ettiği 1868 tarihli bir Parlamento konuşmasında terimi yaygınlaştırdığı genel olarak kabul edilir.[2] Sonraki yüzyıl boyunca, bu sözcüğü doldurmak üzere, genellikle bilimkurgu, spekülatif kurgu ve alegori içinde sınıflandırılan bir kurgu gövdesi gelişti.[1]
Birçok biçimi boyunca, distopik kurgu tanınabilir bir mimariyi paylaşır. Öyküler genellikle yakın ya da uzak gelecekte geçer ve karakterlerinin karşı karşıya kaldığı vahim siyasi, toplumsal ya da ekonomik koşulları ayrıntılarıyla anlatır.[1] Çevresindeki toplumun yozlaşmasını fark eden ve ona karşı bir biçimde başkaldıran bir ana karakter, neredeyse değişmez bir özelliktir.[1] Toplumların kendileri, ağır toplumsal denetimi ve katı sınıf sistemlerini, bağımsız sivil kurumların ortadan kaldırılmasını, devlet sansürünü ve dayatılan ideolojiyi ve doğal dünyadan bir yalıtılmayı bir araya getirme eğilimindedir — sistemi sorgulayan ama onu devirmekte sıklıkla başarısız olan ana karakterlerle.[2]
Ortak izlek düzen çarşıarı, ya baskıcı bir otoriter devleti ya da işleyen herhangi bir hükümetin yokluğunu, uyumu ve güvensizliği imal etmek üzere tasarlanmış propagandayla birlikte içerir.[1] Büyük önem taşıyan bir biçimde, distopyalar tahminseldir: yazarın dünyasında zaten var olan kaygıları — totaliterliği, tüketim kapitalizmini, teknolojik denetimi, bireyselliğin aşınmasını — alır ve mantıksal uçlarına doğru ileri yansıtır.[1] Türe kendine özgü kalıcılığını veren şey budur: iyi bir distopya bir kehanetten çok, bugün üzerine bir düşünce deneyidir.
Modern distopik roman, Birinci Dünya Savaşı ve Rus Devrimi'nin ardından belirleyici biçimini alır. Rus yazar Yevgeny Zamyatin 1920'de We'i yazdı ve cam dairelerden ve bireyselliklerini bir makinenin dişlileri olmak için gönüllüce teslim eden numaralı yurttaşlardan oluşan, Koruyucular adı verilen figürlerce denetlenen, düzenli bir gelecek toplumu olan “Tek Devlet”i betimledi.[3] Sovyet sansürcüleri onu yayımlamayı reddetti ve ilk tam baskı ancak 1924'te, Amerikan yayıncı E. P. Dutton tarafından çıkarılan bir İngilizce çeviriyle ortaya çıktı.[3] Roman, Sovyetler Birliği'nde ancak 1988'de basılacaktı — yazılmasından neredeyse yedi on yıl sonra.[3]
We temel niteliğinde olduğunu kanıtladı. George Orwell kendi yapıtı için onu bir model olarak kullandı ve ardından gelen distopik kurgu üzerinde büyük bir etki olarak yaygın bir biçimde kabul edilir.[3] Zamyatin'in uzak, her şeyi gören liderinde, gizli polisinde ve benliğin kolektif uyum içinde silinmesinde, yirminci yüzyıl distopyasının temel grameri zaten yerli yerindeydi.[3]
Eğer Zamyatin zorbalığı zor yoluyla hayal ettiyse, Aldous Huxley zorbalığı haz yoluyla hayal etti. 1932 tarihli romanı Brave New World, teknolojik ilerleme, genetik mühendislik ve toplumsal koşullanma yoluyla görünürde bir ütopyaya ulaşmış bir gelecek sunar — ancak yüzeyin altında insanlıktan çıkaran bir gerçekliği açığa vurmak üzere.[4] Yurttaşları kuluçkahanelerde seri olarak üretilir, “Toplum, Kimlik, İstikrar” sloganı altında koşullanmış bir kast sistemine ayrılır ve özgürlükî ve gerçek deneyimi imal edilmiş bir hoşnutlukla takas ederek, soma uyuşturucusuyla yatıştırılır.[4]
Huxley, tüketim kapitalizmi ve kitle toplumunun yükselişi geçmişi önünde yazdı ve diğer erken dönem distopik yazarların dile getirdiği moderniteye ilişkin aynı çekincelerin çoğunu paylaştı.[4] Brave New World, modern kanonun değişmez bir parçası olmayı sürdürmüş ve Modern Library'nin yirminci yüzyılın en iyi 100 İngilizce romanı listesinde beşinci sırada yer almıştır.[12] Merkezi kışkırtması — bir nüfusun korktuğu şeyle değil, arzuladığı şeyle köleleştirilebileceği — zamanla yalnızca daha keskinleşmiştir.
Hiçbir tek kitap türü, 8 Haziran 1949'da yayımlanan Nineteen Eighty-Four kadar eksiksiz bir biçimde tanımlamamıştır.[5] Orwell — Paris'teki, İngiltere'deki yoksulluktaki ve İspanya İç Savaşı'ndaki savaş deneyimleri siyasetini biçimlendiren Eric Blair'in takma adı — onu totaliterliğe karşı bir uyarı olarak yazdı.[5] Eşitlikçi ideallerin nasıl zorbalığa çarpıtılabileceğini göstermiş olan 1945 tarihli alegorisi Hayvan Çiftliği'nin ardından geldi.[5] Orwell, yayımlanmasından bir yıl sonra, 1950'de, tam da roman ona kalıcı uluslararası ün kazandırırken, tüberkülozdan öldü.[5]
Kitap, yurttaşların sürekli izlendiği ve dilin muhalefeti düşünülemez kılmak için kasıtlı olarak çarpıtıldığı sürekli bir gözetim geleceğini hayal eder.[5] Sözcük dağarcığı — Bir Numara, Düşünce Polisi, Yenisöyleş, çift düşünce — başka neredeyse hiçbir romanın giremediği gibi gündelik konuşmaya girdi ve “Bir Numara” müdahaleci hükümet ve baskıcı bürokrasi için evrensel bir simge haline geldi.[5] Roman, otoriter bir devletin resmi aldatmasını, gizli gözetimi ve tarihin manipülasyonunu betimlemek için kullanılan bir sıfatı, Orwellçi'yi bile üretti.[6] Dikkat çekici bir biçimde, Orwell, Zamyatin'in We'ini, “totaliterliğin akıldışı yanını sezgisel kavrayışı” nedeniyle Huxley'nin Brave New World'ünden üstün değerlendirdi.[11]
Amerikalı yazar Ray Bradbury türü sansüre ve kitlesel oyalanmaya yöneltti. İlk kez Ekim 1953'te yayımlanan (ve 1951 tarihli kısa öyküsü “The Fireman”dan gelişen) Fahrenheit 451, kitapların yasadışı olduğu ve bulunan her kitabı yakmak üzere “itfaiyecilerin” gönderildiği gelecekteki bir Amerikan toplumunu betimler.[7] Ana karakteri, itfaiyeci Guy Montag, okumayı ve düşünmeyi duvar boyutundaki televizyon ekranlarıyla takas etmiş bir kültürün boşluğuna giderek uyanır.[1]
Kısmen Nazi kitap yakmalarından esinlenen roman, edebiyatın hem bireysel insanlık hem de uygarlığın kendisi için vazgeçilmez olduğuna dair bir savunmadır.[7] Bradbury, onu “o geleceği doğurmak için değil, kitap yakmalarını önlemek için” yazdığında ısrar etti ve kendisini “gelecekleri önleyen biri, onları önceden bildiren biri değil” olarak konumlandırdı.[7] Kitap hiç baskısı tükenmedi ve en az otuz dilde yer alarak on milyondan fazla sattı.[7]
1985'te Kanadalı yazar Margaret Atwood, geleneği The Handmaid's Tale ile toplumsal cinsiyet siyasetine genişletti.[8] Yakın gelecekteki bir New England'da geçen eser, Birleşik Devletler hükümetini deviren ataerkil, totaliter bir teokrasi olan Gilead Cumhuriyeti'ni hayal eder.[8] Anlatıcısı Offred, bir “Damza”dır — yöneten seçkinler için çocuk doğurmaya zorla atanan doğurgan kadınlardan biri — ve roman, onun eyleme gücünü yitirmesini ve direndiği sessiz yolları izler.[8] Eleştirmenler onu hemen “feminist bir 1984” olarak vaftiz etti ve rejimi ile Orwell'inki arasındaki akrabalığa dikkat çekti.[8]
Atwood, romanın, baskıcı, dinsel açıdan mutlakçı hükümetlerin “burada olamayacağını” varsayan herkese bir yanıt olarak tasarlandığını açıklamıştır.[8] Ayrıca Gilead'a, insanlığın daha önce yapmamış olduğu hiçbir şey katmadığını vurgulamıştır — kitabı, düşünülemeyeni hayal ederken bile gerçekliğe bağlı tutan bir disiplin.[8]
Distopik kurgu, içinde bulunduğumuz yüzyıldaki kadar hiç görünür olmamıştı. Tür, 2008'de Suzanne Collins tarafından yayımlanan The Hunger Games ile gençlik yayıncılığına akın etti ve kitapçılarda “Genç Yetişkin Distopyası” adına ayrılmış raflar kısa sürede onu izledi.[9] 2010'ların ortalarına gelindiğinde, bu biçim, daha genç okurlar için kurgu ve filmde baskın bir kip haline gelmişti — yalnızca 2014'te dört genç yetişkin distopik filmi sinemalara ulaştı.[9]
Bu arada, daha eski klasikler, siyasi kaygı anlarında durmadan geri dönüyor. Ocak 2017'de, Nineteen Eighty-Four'in satışları yaklaşık yüzde 9.500 fırladı ve kitap Amazon'un çok satanlar listesinin başına geçti, bu da yayıncısını ek 75.000 kopya sipariş etmeye yöneltti — bir başkanlık danışmanının kanıtlanabilir yalanları “alternatif olgular” olarak savunmasıyla tetiklenen, eleştirmenlerin belirgin bir biçimde Orwellçi diye nitelendirdiği bir koşuşturma.[10] Bu olay, türün kalıcı işlevini yakalar: distopik kurgu, hayal ettiği gelecekler zamanında geldiği için değil, her kuşak bu kitapların önüne tuttuğu aynada kendi korkularını tanıdığı için yaşar. Zamyatin'in cam kentinden Atwood'un Gilead'ına dek, tür edebiyatın en dayanıklı erken uyarı sistemi olmayı sürdürür — dikkat etmeyi bırakırsak işlerin ne kadar kötüye gidebileceğini, kurgunun güvenliğinde sınama bir yolu.
[1]: Britannica, “Dystopian novel.” [2]: New World Encyclopedia, “Dystopia.” [3]: The Conversation, “Guide to the classics: Yevgeny Zamyatin's dystopian novel We.” [4]: Britannica, “Brave New World.” [5]: History.com, “George Orwell's '1984' is published.” [6]: Britannica, “What does 'Orwellian' mean?” [7]: American Writers Museum, “Ray Bradbury: Inextinguishable — Fahrenheit 451.” [8]: Wikipedia, “The Handmaid's Tale.” [9]: Deseret News, “Why 'The Hunger Games' is experiencing a comeback.” [10]: CBC News, “1984 sales soar after Trump claims, alternative facts.” [11]: George Orwell, “Freedom and Happiness” (Yevgeny Zamyatin'in We yapıtının eleştirisi), Tribune, 4 Ocak 1946 — The Orwell Foundation. [12]: “Modern Library's 100 Best Novels,” Wikipedia.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.