Voltaire, Swift, Defoe ve Diderot zekâyı, hicvi ve romanı nasıl ilerleme araçlarına dönüştürdü
On sekizinci yüzyıl kendini bir aydınlanma çağı olarak adlandırdı. Avrupa'nın her yerinde ve genç Amerikan cumhuriyetinde yazarlar, filozoflar ve bilim insanları, insan aklının — doğaya, topluma ve benliğe sabırla uygulandığında — batıl inancın, zorbalığın ve devralınan yanılgının karanlığını dağıtabileceğine inanmaya başladı. Bu kanaatin ürettiği edebiyat kendinden öncekilerin hiçbirine benzemiyordu: zekice, tartışmacı, hicivli ve dünyayı değiştirmek istemekten utanmayan bir edebiyat. Aydınlanma bize yalnızca büyük kitaplar vermedi; bize kitapların ilerleme araçları olabileceği şeklindeki modern fikri verdi.
Aydınlanma ya da Akıl Çağı olarak bilinen entelektüel hareket genellikle on yedinci yüzyılın son çeyreğinden on sekizinci yüzyılın son çeyreğine dek tarihlendirilir.[1] En derin kökleri Bilimsel Devrim'de yatıyordu. Isaac Newton 1687'de Principia Mathematica adlı eserini yayımladığında, ampirik gözlem ve matematiksel akıl yürütmenin insan bilgisini muazzam ölçüde genişletebileceğini gösterdi — filozofların kısa süre sonra siyaset, din ve ahlak sorunlarına uyarladığı bir yaklaşım.[1] Hareket aynı zamanda klasik metinlere ve değerlere yönelik bilimsel ilgiyi yeniden canlandırmış olan Rönesans hümanizminden de beslendi.[2]
Aynı ölçüde belirleyici olan, bireysel özgürlükleri korumak için devlet gücünün sınırlandırılmasını, yönetilenlerin rızasıyla kurulan bir yönetimi ve haklarını korumayan yöneticileri devirme hakkını savunan John Locke'un siyaset felsefesiydi.[1] Belki başka herhangi bir düşünürden daha fazla, Locke hem sonraki felsefeyi hem de gerçek dünyadaki olayları biçimlendirdi.[1] Bu mirastan, çağın kamusal aydınları olan philosophes, akıl, bireysel özgürlük, dinsel hoşgörü, ilerleme ve doğal haklar üzerine ve rasyonel ilkelerin toplumsal ve siyasal reforma uygulanması üzerine kurulu bir program oluşturdu.[3]
Bu fikirler özel çalışma odalarında kalmadı. Bilimsel akademiler, edebiyat salonları, kahvehaneler, mason locaları ve hızla genişleyen kitap, dergi ve broşürlerden oluşan bir matbaa kültürü aracılığıyla yayıldılar.[3] Edebiyat, Britanya'da, Fransa'da ve tüm Avrupa'da Aydınlanma düşünürlerinin geleneksel otoriteyi sorguladığı ve insanlığın rasyonel değişimle iyileştirilebileceği fikrini ilerlettiği başlıca araç hâline geldi.[2]
Aydınlanma edebiyatı, iç içe geçmiş iki dürtüyle biçimlenir. Akla gösterilen saygı, düzen, simetri, edep ve bilimsel bilgi arayışını doğurdu; bunun yanı sıra, hayırseverliği, dinsel coşkuyu ve duyarlılık kültünü besleyen bir duygu işleyişi yürüdü.[4] Pratikte, rasyonel dürtü hicvi, savı, zekâyı ve yalın düzyazıyı beslerken, diğeri psikolojik romanı ve yücenin şiirini esinlendirdi.[4]
İki tür özellikle dönemi tanımlar. İlki, çağın en keskin silahı olan ve aptallığı, ikiyüzlülüğü ve adaletsizliği ironi ve alayla ifşa etmek için kullanılan hicivdir. İkincisi, sıradan bireyleri ciddiye alan, onların iç dünyalarını anlatan ve kurguyu inandırıcı gündelik deneyime dayandıran, gelişmekte olan bir düzyazı biçimi olan gerçekçi romandır.[5] Birlikte, rasyonelliği, ampirik kanıtı ve eleştirel düşünceyi değerli bulan ve kendini dar bir saray seçkininden ziyade geniş ve büyüyen bir okuyucu kitlesine yönelten bir edebiyatı yansıtırlar.[2]
Fransız Aydınlanması'nı hiçbir figür, 1694'te François-Marie Arouet olarak doğan ve 1778'de ölen Voltaire kadar eksiksiz biçimde somutlaştırmadı.[6] Zekâsıyla ve Katolik Kilisesi ile köleliğe yönelik eleştirisiyle ünlü bir philosophe olan o, ömrü boyunca ifade özgürlüğünün, din özgürlüğünün ve kilise ile devletin ayrılığının savunucusu oldu.[7] Kanaatleri yalnızca edebî değildi: 1765'te, ünlü bir dinsel zulüm vakası olan Jean Calas'ın haksız mahkûmiyetinin bozulmasına yardım etti.[6]
Voltaire'in dünya görüşü, Bastille'deki bir süreden sonra 1726'da gönderildiği İngiltere'deki bir sürgünle belirleyici biçimde şekillendi.[6] Bu deneyim, 1733'te Londra'da Letters Concerning the English Nation adıyla ve ertesi yıl Fransa'da yayımlanan Lettres philosophiques'i doğurdu; eser Fransa'da, Britanya anayasal monarşisini insan haklarına daha saygılı olduğu gerekçesiyle övdüğü için kamuoyu önünde yakıldı ve yasaklandı.[6]
Başyapıtı 1759'da geldi. Candide, Alman filozof Gottfried Wilhelm Leibniz'in iyimser determinizmine — bunun “olası tüm dünyaların en iyisi” olduğu öğretisine — yönelik vahşi bir hicivdir.[8] Kahramanının felaketler kataloğu, çağın gerçek dehşetlerinden, hepsinden önce on binlerce kişiyi öldüren ve hayırhah biçimde düzenlenmiş bir evrene duyulan kolay inancı paramparça eden 1755 felaket niteliğindeki Lizbon depreminden alınmıştı.[8] Voltaire'in en tanınmış eseri olmayı sürdürüyor.[6]
Voltaire hicvi bir meç gibi kullandıysa, Jonathan Swift bir topuz savurdu. 1667'de Dublin'de doğan ve 1745'te ölen Anglo-İrlandalı yazar ve Anglikan din adamı, 1713'ten ölümüne dek Dublin'deki St Patrick's Cathedral'ın başrahibi olarak görev yaptı ve “Dean Swift” unvanını kazandı.[9] Bilim insanları onu Georgian döneminin en büyük hicivcisi ve İngiliz ile dünya edebiyatı tarihinin en önde gelen düzyazı yazarlarından biri olarak görür — öyle etkili ki “Swiftvari” sıfatı dile girdi.[9]
Başyapıtı Gulliver's Travels (1726), aynı anda hem bir seyahat anlatısı parodisi, hem bir macera öyküsü, hem de İngiliz âdetleriyle çağdaş siyaseti alaya alan amansız bir hicivdir.[10] Bugün sıklıkla çocuk edebiyatı olarak okunsa da Swift onu siyasi hiciv olarak tasarladı ve onu “dünyayı eğlendirmekten çok kızdırmak için” yazdığını öne sürdü.[10] Gulliver'in karşılaştığı tuhaf ırklar aracılığıyla Swift, insanın eğilimli olduğu yanılgıları, aptallıkları ve zaafları teşrih eder.[10] Üç yıl sonra, 1729'da, yoksul İrlandalıların çocuklarını besin olarak satmasını ironik biçimde öneren, vahşice soğukkanlı denemesi A Modest Proposal'ı yayımladı — insan ıstırabına karşı kayıtsızlığın hâlâ sarsıcı bir suçlaması.[9]
Hiciv serpilirken, daha sessiz bir devrim düzyazı kurgusunu yeniden biçimlendiriyordu ve Daniel Defoe onun merkezinde duruyordu. Yaklaşık 1660'ta doğan ve 1731'de ölen Defoe; bir sel gibi siyasi risale üreten bir yazar, gazeteci, tüccar ve casustu — bunlardan biri olan hicivli broşür The Shortest-Way with the Dissenters onu 1703'te Newgate Hapishanesi'ne soktu.[11]
1719'da, ellili yaşlarının sonunda, Defoe; bir adamın yirmi sekiz yıl boyunca ıssız bir adada tek başına kazazede olmasının öyküsü olan Robinson Crusoe'yu yayımladı.[12] Eser ilk roman, ya da en azından ilk İngiliz romanı olarak adlandırıldı — tartışmalı olmayı sürdüren etiketler — ve gerçekçi kurgunun edebî bir tür olarak başlangıcını imlemekle sıklıkla anılır.[12] Kitap anında bir sansasyon oldu, 1719 bitmeden dört baskı yaptı ve o kadar çok taklit doğurdu ki başlığı artık koca bir türü, Robinsonade'i adlandırıyor.[12] Defoe bunu, vicdansız bir kadının hayatta kalışının öyküsü olan Moll Flanders (1722) ile sürdürdü; bu eser, kadınlığa ve toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin alışılagelmiş algılara meydan okuduğu için romanın gelişimi açısından önemliydi.[11] O artık İngiliz romanının en erken öncüleri arasında sayılıyor.[11]
Aydınlanma'nın hırslarını billurlaştıran tek bir proje varsa, o da Denis Diderot tarafından yayına hazırlanan ve 1759'a dek matematikçi Jean le Rond d'Alembert'in ortak editörlüğünü yaptığı Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers idi.[13] Diderot; projenin baş editörü ve önde gelen bir katkıcısı olarak görev yapan Fransız bir filozof, sanat eleştirmeni ve yazardı.[14]
Girişim ölçek bakımından göz kamaştırıcıydı. İlk cildi 1751'de çıktı ve eser 1772'de tamamlanarak nihayetinde yaklaşık 71.818 madde ve 2.784 levha resim içeren 28 cilde ulaştı.[13] Aralarında Voltaire, Jean-Jacques Rousseau ve Montesquieu'nün de bulunduğu 140'tan fazla katkıcı yer aldı.[13] Diderot, amacının bilgiyi toplayarak ve yayarak “insanların düşünme biçimini değiştirmek” ten başka bir şey olmadığını ilan etti.[13] Yetkililer tehdidi anladı: 1752 tarihli bir kraliyet fermanı, eserin kraliyet otoritesini yıkmaya ve bir bağımsızlık ve isyan ruhunu beslemeye eğilimli olduğu gerekçesiyle yayını askıya aldı ve ansiklopedinin resmî ayrıcalığı sonradan iptal edilerek Diderot'yu işin büyük bölümünü gizlice sürdürmeye zorladı.[13] Düzenli aklın bu anıtının hiç olmazsa tamamlanmış olması, dönemin, serbestçe dolaşıma giren bilginin bir kamu yararı olduğuna duyduğu güvenin bir ölçüsüdür.
Aydınlanma'nın edebiyatı, siyasal dünyayı yeniden biçimlendirerek yüzyılını aştı. Locke'un doğal haklar kuramı — yaşam, özgürlük ve mülkiyet — hem Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi'ni hem de Fransa'nın İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'ni derinden etkiledi ve Voltaire, Montesquieu ve Rousseau gibi yazarlar Batı dünyasının her yanında sıradan okurları, siyasetçileri ve devlet başkanlarını etkiledi.[3][15] Amerikan Devrimi'nin örneğiyle pekişen özgürlük, eşitlik ve doğal haklar gibi Aydınlanma idealleri, 1789 Fransız Devrimi'ni ateşlemeye yardım etti.[15]
Edebî mirası da bir o kadar kalıcıdır. Defoe'nun öncülüğünü yaptığı gerçekçi roman modern çağın egemen düzyazı biçimi oldu ve Swiftvari ve Voltairevari hiciv, akıl aptallıkla karşılaştığında siyasi yazının şablonları olmayı sürdürüyor. Çağa karşı tepki bile ona bir saygı duruşuydu: Aydınlanma'nın akılla birlikte beslediği duygu, hayal gücü ve yüce vurgusu, doğrudan Sturm und Drang'a ve ardından gelen romantik harekete aktı.[4][15] Kendini aydınlanmış olarak adlandıran yüzyıl son sözü söylemedi — ama hâlâ sorduğumuz akıl, özgürlük ve insanın iyileştirilmesine dair soruları çerçeveledi.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.