1. Ana Sayfa
  2. Keşfet
  3. The Literature of Freedom: Existentialism and the Modern Self
The Literature of Freedom: Existentialism and the Modern Self
EditörlükLiterature

Özgürlüğün Edebiyatı: Varoluşçuluk ve Modern Benlik

Bir kuşak yazarın kaygıyı, saçmalığı ve radikal özgürlüğü yirminci yüzyılın en etkili edebî akımlarından birine nasıl dönüştürdüğü

CE
Caleido Editorial Team17 Haziran 20269 dk okuma0 görüntülenme

İnsanlık Durumunun Bir Edebiyatı

Varoluşçuluk, en kalıcı ifadesini incelemelerde değil de romanlarda, oyunlarda ve kısa öykülerde bulan ender felsefi akımlardandır. Çoğu düşünce ekolü tartışma yoluyla konuşurken, varoluşçular karakter ve durum aracılığıyla konuştu: bir kestane kökünü seyrederken mide bulantısına kapılan bir kâtip, annesinin cenazesinde ağlayamayan bir adam, döşeme tahtalarının altından hınçla mırıldanan bir ruh. Akım, yirminci yüzyılın ortalarında Fransa'da billurlaştı; İkinci Dünya Savaşı, Nazi imha kampları ve atom bombardımanları, bütün bir kuşağı ölümü, özgürlüğü ve anlamsızlığı varoluşun kaçınılmaz verileri olarak yüzleşmeye zorladı.[1]

Özünde, Jean-Paul Sartre'ın akımın ilk ilkesi olarak formüle ettiği tek bir kışkırtıcı sav yatar: insan için varoluş özden önce gelir.[1] Yapılmadan önce bir amaç için tasarlanan bir kâğıt bıçağının aksine, bir insan dünyaya önce gelir ve ne olduğunu ancak ondan sonra, eylem ve seçim yoluyla tanımlar. Sabit bir insan doğası, ilahi bir taslak, izlenecek bir senaryo yoktur. Bu özgürlük aynı ölçüde hem coşku verici hem de dehşet vericidir; çünkü hiçbir şey verili değilse, o hâlde olduğumuz her şey, Sartre'ın deyişiyle, „ardımızda mazeretler, önümüzde de gerekçeler olmaksızın“ kendi sorumluluğumuzdadır.[1]

On Dokuzuncu Yüzyıl Kökleri

Akım 1940'larda çiçek açmış olsa da, kavramsal zemini neredeyse bir yüzyıl önce açılmıştı. Stanford Encyclopedia of Philosophy, varoluşçuluğun temellerini on dokuzuncu yüzyıl düşünürleri Søren Kierkegaard ve Friedrich Nietzsche ile yirminci yüzyıl Alman fenomenologları Edmund Husserl, Martin Heidegger ve Karl Jaspers'a dayandırır.[1] Kierkegaard, mesafeli, sistematik felsefenin eleştirisinde öncülük etti ve bunun yerine öznel hakikat ile var olan bireyin somut deneyimi üzerinde ısrar etti; Nietzsche ise perspektivizmiyle, hakikatlerin nesnel mutlaklar olarak miras bırakılmaktan ziyade belirli bağlamlar içinde inşa edildiğini savundu.[1]

Ne var ki, varoluşçuluğa kurucu edebî belgelerinden birini sağlayan bir romancı oldu. Rus yazar Fyodor Dostoevsky (1821-1881), 1864'te bugün varoluşçu edebiyatın ilk eserlerinden biri sayılan Notes from Underground adlı kısa romanı yayımladı.[2] İnsan mutluluğuna ilişkin her türlü akılcı tasarımın üstünde kendi akıldışı özgürlüğüne değer veren kederli anlatıcısı, yirminci yüzyılın kendine mal edeceği temaları — bireysellik, mekanik determinizme isyan, otantik bir varoluş bulamayan bir benliğin umutsuzluğu — dile getirdi.[1] Yankıları derinlere indi: Nietzsche kitabı 1887'de okudu ve hayatında nadiren olduğu kadar etkilendi; eleştirmen Walter Kaufmann ise Kierkegaard ile koşutluklar üzerine, „sanki Kierkegaard doğrudan Dostoyevski'nin kaleminden çıkmış gibidir“ diye gözlemledi.[3] Dostoyevski'nin sonraki başyapıtları — Crime and Punishment (1866) ve The Brothers Karamazov (1880) — suçluluk, inanç ve özgürlüğe dair bu psikolojik sondajı genişletti ve onun yirminci yüzyıl varoluşçuluğu üzerindeki büyük bir etki olma konumunu sağlamlaştırdı.[2]

Sartre ve Fransız Potası

Terimin kendisi yeniydi. „Varoluşçuluk“, 1943 dolaylarında Fransız filozof Gabriel Marcel tarafından Sartre ve çevresinin yeni beliren fikirleri için bir etiket olarak ortaya atıldı.[1] Parisli bir filozof, oyun yazarı ve romancı olan Sartre (1905-1980), akımın belirleyici kamusal figürü olacaktı.[4] Edebî varışını, 1938'de Fransızca yayımlanan ve bugün kurgu başyapıtı ile varoluşçu felsefenin merkezî bir ifadesi sayılan ilk romanı Nausea ile çoktan duyurmuştu.[5] Kahramanı Antoine Roquentin, şeylerin saf, nedensiz varoluşu karşısında sinsice ilerleyen bedensel bir tiksintiye kapılır — soyut metafiziği bedensel deneyime dönüştüren, olumsallığın içgüdüsel bir dramatizasyonu.[5]

Sartre'ın felsefi sistemi en tam ifadesini, 1943'te yayımlanan ve varoluşçuluğunun kurgu dışı en önemli ifadesi olan Being and Nothingness'da buldu.[6] Orada, varoluşun özden önce geldiği yolundaki ünlü düşünceyi geliştirdi ve kötü niyet (mauvaise foi) kavramını ortaya attı — insanların, seçimlerinin koşullar ya da rol tarafından dayatıldığını ileri sürerek kendi özgürlüklerinden kaçtıkları öz-aldatma.[6] Yoğun inceleme, çok daha geniş bir kitleye, 1945'in sonlarında tıklım tıklım bir Paris salonunda verdiği ve ertesi yıl yayımlanan, fikirlerinin erişilebilir bir özünü sunan Varoluşçuluk Bir Hümanizmdir adlı konferansı aracılığıyla ulaştı.[4]

Sartre'ın tiyatrosu felsefeyi sahneye taşıdı. 1944 tarihli No Exit oyunu, üç ölü karakteri sonsuza dek bir arada hapseder ve akımın en çok alıntılanan dizesini — cehennem başkalarıdır — ve başkalarının yargılayan bakışı tarafından nasıl kurulduğumuza dair gergin bir tefekkürü ortaya çıkarır.[4] Çevresi, kendi başına bir varoluşçu filozof ve romancı olan Simone de Beauvoir'dan (1908-1986) ayrılmazdı.[7] Konuk Kız adlı romanı bilinçler arasındaki varoluşçu mücadeleyi dramatize etti; Belirsizliğin Ahlakı İçin (1947) özgürlüğe dayanan bir ahlak felsefesi geliştirdi; 1949 tarihli çığır açan incelemesi İkinci Cinsiyet ise varoluşçu çözümlemeyi kadının durumuna uyguladı ve modern feminizmin kurucu metinlerinden biri oldu.[7]

Camus ve Saçma

Dönemin diğer dev edebî figürü, varoluşçu etiketine tümüyle direndi. Fransız Cezayiri'nde doğan Albert Camus (1913-1960), bir varoluşçu olduğunu defalarca reddetti.[8] Onun görüşü özgürlük ve öz üzerine değil, saçma üzerine odaklanıyordu — düzen ve anlam yönündeki amansız talebiyle insan bilincinin, suskun ve kayıtsız bir evrenle yüzleştiğinde ortaya çıkan metafizik gerilim olarak tanımlanır.[8]

Camus bu fikre en ünlü kurgusal biçimini, 1942'de yayımlanan The Stranger (L'Étranger) ile verdi. Anlatıcısı Meursault, hayatın ve bir adam öldürmenin içinden duygusuz bir kayıtsızlıkla sürüklenir ve toplumun ondan beklediği duyguları taklit etmeyi reddeder — annesinin cenazesinde, aşkta ve nihayet kendi idamı karşısında.[8] Aynı yıl Camus, saçma kavramını ve onun kabulünü açıklayan, Yunan mitindeki o mahkûm figürün, kayasını sonsuza dek yokuş yukarı yuvarlayan kişinin mutlu olduğunu hayal etmek gerektiğini savunan The Myth of Sisyphus adlı felsefi denemeyi yayımladı.[8] 1947 tarihli romanı Veba, karantinaya alınmış bir kenti, anlamsız acı karşısında insani dayanışmanın bir alegorisine dönüştürdü.[8]

İki adamın dostluğu, felsefi ve siyasi ayrılıklarına dayanamadı. Camus'nün, Marksizm-Leninizm'i ve dizginsiz devrimci şiddeti güçlü biçimde mahkûm eden 1951 tarihli denemesi Başkaldıran İnsan (L'Homme révolté), çevresi Marksist bir siyasete bağlı kalan Sartre ile kamuya açık ve acı bir kopuşu hızlandırdı.[8] 1957'de, kırk dört yaşında, Camus Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı — o ana dek ikinci en genç ödül sahibi — „çağımızda insan vicdanının sorunlarını berrak bir ciddiyetle aydınlatan“ bir eser bütünü için gösterildi.[9] İki yıldan biraz fazla bir süre sonra, 4 Ocak 1960'ta, Yonne'daki Villeblevin yakınlarında bir trafik kazasında anında hayatını kaybetti; anlamsızlığı, betimlemekle ömrünü geçirdiği saçmayı yansıtır gibi görünen bir ölümde.[10]

Miras

Varoluşçuluğun erişimi, iç çevresinin çok ötesine uzandı. Sartre'a 1964'te Nobel Edebiyat Ödülü verildiğinde — „fikirler bakımından zengin ve özgürlük ruhuyla, hakikat arayışıyla dolu“ bir eser için — onu reddetti ve resmî onurları her zaman geri çevirdiğini, bir yazarın bir kuruma dönüştürülmesini istemediğini açıkladı.[11] Jest, başlı başına varoluşçu bir edimdi: dışsal bir otoritenin eserinin anlamını tanımlamasına izin vermeyi reddetmek.

Akımın en derin mirası, felsefe ile öykü anlatıcılığını kaynaştırmasında yatar. Fikirleri somut ikilemlerle yüzleşen karakterlerde cisimleştirerek — Roquentin'in mide bulantısı, Meursault'nun kayıtsızlığı, yeraltı adamının hıncı — varoluşçu yazarlar, özgürlük, anlam ve sorumluluğa ilişkin soyut soruları acil ve kişisel kıldı. Otantiklik, kötü niyet, saçma ve radikal özgürlük sözcük dağarcıkları kültürün kan dolaşımına girdi; savaş sonrası tiyatroyu, saçma edebiyatını, psikoterapiyi ve bir insanın kendi seçimlerinin toplamı olduğu yolundaki yaygın kanıyı biçimlendirdi. Yarım yüzyıldan fazla bir zaman sonra, merkezî varoluşçu bahis — verili anlamdan yoksun bir evrende yine de özgür olduğumuz ve dolayısıyla kurduğumuz hayatlardan tümüyle sorumlu olduğumuz — modern edebiyatın en zorlu ve en kalıcı kışkırtmalarından biri olmayı sürdürüyor.

References

  1. 1.Steven Crowell. Existentialism. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2020 ↗
  2. 2.Fyodor Dostoevsky. Wikipedia, 2026 ↗
  3. 3.Walter Kaufmann. Existentialism from Dostoevsky to Sartre. Meridian Books, 1956 ↗
  4. 4.Jean-Paul Sartre. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2022 ↗
  5. 5.Nausea | Existentialism, Absurdism, Jean-Paul Sartre. Encyclopaedia Britannica, 2024 ↗
  6. 6.Being and Nothingness. Wikipedia, 2026 ↗
  7. 7.Simone de Beauvoir. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2021 ↗
  8. 8.David Simpson. Albert Camus. Internet Encyclopedia of Philosophy, 2019 ↗
  9. 9.The Nobel Prize in Literature 1957: Albert Camus. The Nobel Foundation (NobelPrize.org), 1957 ↗
  10. 10.How did Albert Camus die?. Encyclopaedia Britannica, 2023 ↗
  11. 11.The Nobel Prize in Literature 1964: Jean-Paul Sartre. The Nobel Foundation (NobelPrize.org), 1964 ↗
existentialismliteraturehistory
Tartışma0 yorum

Tartışmaya katılmak için giriş yap.

Henüz yorum yok — ilk sen ol.

caleido

sürüm 1.0.372

Discord'a katılomelasHakkımızdaŞehirlerGizlilik PolitikasıHizmet ŞartlarıVeri SilmeYardım
© 2026 Caleido