Bir yüzyıl boyunca avangart sinemacılar kamerayı hikâye anlatımından nasıl uzaklaştırıp saf görüye yönelttiler
Avangart sinema olarak da adlandırılan deneysel film, standart sinema kurallarını bilinçli olarak bir kenara bırakan, anlatısal olmayan biçimleri ya da geleneksel hikâye anlatımına ve çalışma yöntemlerine alternatifler benimseyen bir film yapım biçimidir.[1] Ticari filmler görüntüleri bir olay örgüsünü ilerletmek için düzenlerken, deneysel filmler genellikle doğrusal anlatının yokluğuyla; odak dışı görüntü, doğrudan film şeridi üzerine boyama ya da çizme, hızlı kurgu ve eşzamansız sesin kullanımı veya hiç ses bandının olmaması gibi soyutlayıcı tekniklerle belirginleşir.[1]
Bu, bir filmin ne söylediğinden çok bir filmin ne olduğuyla ilgilenen bir sinemadır. Yapımcıları perdeyi bir resim yüzeyi, projektörü bir enstrüman ve sürenin kendisini bir konu olarak ele almışlardır. Sonuç, bir yüzyıldan fazla süredir ana akım sinemaya paralel ilerleyen ve keşiflerini tekrar tekrar daha geniş görsel kültüre geri besleyen bir gelenektir.
Deneysel sinemanın kökenleri 1920'ler Avrupası'nda yatar. İki koşul, bu on yılı verimli bir zemin hâline getirdi: sinema bir araç olarak olgunlaşmıştı ve görsel sanatlardaki avangart akımlar serpiliyordu.[1] Özellikle Dadacılar ve Gerçeküstücüler, ticari kuralları sorgulamanın bir yolu olarak filmi benimsediler.[1]
En erken dönüm noktaları Paris'ten çıktı. René Clair'in Entr'acte (1924) filmi güldürüyü bir tutarsızlıklar dizisine dönüştürürken, ressam Fernand Léger tarafından Dudley Murphy ile birlikte yapılan Ballet mécanique (1924), makine parçalarını, yüzleri ve gündelik nesneleri ritmik bir görsel harekete soktu.[1] Bu erken dönem yapıtlarının en ünlüsü, Luis Buñuel ile Salvador Dalí arasındaki gerçeküstücü işbirliği olan Un Chien Andalou (1929) oldu.[2] Paris'te yapılan bu film, döneminin en ünlü avangart filmiydi; bilinçli bir anlatı mantığı olmaksızın rüya benzeri sahneleri bir araya getiriyor ve yirminci yüzyılın en cüretkâr film deneylerinden biri olarak kalıcı bir ün kazanıyordu.[2] Bir usturanın bir gözü kestiği açılış görüntüsü, sinema tarihinin en sarsıcı görüntüleri arasında yer almaya devam ediyor. Buñuel ve Dalí, edebi Gerçeküstücülerin serbest çağrışım tekniklerinden yararlandılar; Buñuel daha sonra senaryo yazımlarını "bir tür otomatik yazma" olarak tanımladı.[2]
Avrupa avangart filmi icat ettiyse, savaş sonrası Amerika ona kendine özgü bağımsız bir akım kazandırdı. Çığır açan yapıt, Maya Deren tarafından kocası, görüntü yönetmeni Alexander Hammid ile birlikte yapılan Meshes of the Afternoon (1943) oldu.[3] Siyah beyaz, yalnızca yaklaşık on dört dakika süren bu sessiz film; tekrar eden motiflerden — bir çiçek, düşen bir anahtar, bir somun ekmeğe saplanmış bir bıçak ve yüzü ayna olan gizemli bir figür — kurulu döngüsel, rüya benzeri bir anlatıyı sergiler.[4] Deren, "bir olayı tam olarak kaydetmek yerine, bir insanın bir olay karşısında deneyimlediği duyguyu filme almak" istediğini söyledi.[3]
Film, Amerikan deneysel sinemasının rotasını çizmeye yardımcı oldu ve Kenneth Anger ile Stan Brakhage gibi sinemacıların erken dönem yapıtlarına doğrudan ilham verdi.[1] Eleştirmen Laura Mulvey, Deren'i Amerikan avangardının annesi olarak nitelendirdi ve Meshes of the Afternoon'a Amerikan deneysel filmini başlatma payesini verdi.[1] 1990'da, Library of Congress'in National Film Registry'sine seçilen, bir kadın tarafından yönetilen ilk film oldu ve burada kültürel, tarihsel ve estetik açıdan önemli bir yapıt olarak korunmaya alındı.[4] Deren ayrıca yorulmak bilmez bir kuramcı ve savunucu hâline geldi; yeni akımın kendisini tanımladığı gösterimler ve yazılar ağını kurmaya yardımcı oldu.
Hiçbir figür deneysel filmi hikâye anlatımından Stan Brakhage (1933–2003) kadar uzaklaştırmadı; kendisi yirminci yüzyıl deneysel sinemasının en önemli figürlerinden biri sayılır.[5] Kariyeri boyunca, birkaç film kuramı kitabının yanı sıra neredeyse 400 film tamamladı.[5] 1963 tarihli Metaphors on Vision adlı incelemesi, sıradan görmeye yönelik bir meydan okumayla açılıyordu: "'Yeşil'den habersiz, emekleyen bir bebek için bir çimen tarlasında kaç renk vardır? Işık, eğitimsiz göz için kaç gökkuşağı yaratabilir?"[6] Brakhage, o sözcük öncesi, kuralsız görme biçimini geri kazanmak istiyordu.
Bunu radikal bir teknikle peşinden gitti. Mothlight (1963) hiç kamera kullanılmadan yapıldı: Brakhage, güve kanatlarını, çiçek yapraklarını ve çimen tellerini iki şerit 16 mm bant arasına bastırdı, ardından sonucu temas baskısıyla kopyalayarak ışığın organik madde içinden geçmesini sağladı.[7] Beş bölümlük döngüsü Dog Star Man (1961–1964), algının psikolojik ve kozmolojik ölçeklerini birbirine karıştırdı; karlı bir dağa tırmanan bir oduncuyu astrofotografi, yoğun bindirmeler, hızlı kurgu ve selüloit üzerine doğrudan elle boyama aracılığıyla izledi.[8] 1992'de tam Dog Star Man National Film Registry'ye eklendi.[5] Brakhage'ın filmin tümüyle kişisel, ressamca bir görme eylemi olabileceği konusundaki ısrarı kuşaklar boyu sanatçıyı etkiledi; aralarında Martin Scorsese'nin de bulunduğu sonraki yönetmenler onun yapıtına atıfta bulundu.[5]
Brakhage kareleri yoğun biçimde doldururken, Andy Warhol onları boşaltıyordu. 1960'ların başında Factory'sinden, sinemayı saf zamana ve dikkate indirgeyen filmler üretti. Sleep (1963), uyuyan John Giorno'nun beş saatten fazla görüntüsünden oluşur; uzatılmış süresi ve sıradan konusu aracılığıyla izleyicinin sabrını sınar ve sinemasal gösteriyi yeniden tanımlar.[9] Empire (1964) fikri daha da ileri taşır: Empire State Binası'nın tek, sabit, sessiz, siyah beyaz bir çekimi; Warhol'un belirttiği sessiz hızda gösterildiğinde yaklaşık sekiz saat sürer.[10] Warhol amacının yalnızca "zamanın geçişini görmek" olduğunu söyledi ve Library of Congress 2004'te Empire'ı National Film Registry'ye ekledi.[10]
Warhol ayrıca yeraltını kısa bir süreliğine ana akıma taşıdı. Paul Morrissey ile birlikte yönettiği Chelsea Girls (1966), yan yana gösterilen on iki makaradan oluşan bir bölünmüş ekran yapıtıdır ve Warhol'un çevresindeki kişilere yer verir.[11] Ticari olarak başarılı ilk filmi oldu ve uzmanlaşmış bir deneysel mekândan Manhattan'daki geleneksel bir sanat sinemasına taşınan ilk yeraltı filmlerinden biri oldu.[11]
1960'ların sonlarına gelindiğinde dikkat yeniden kaydı — bu kez aracın kendi mekanizmasına. Önce Amerika Birleşik Devletleri'nde, sonra Britanya'da öne çıkan bir avangart akım olan yapısal film, önceden belirlenmiş yapıları, süreyi ve tekrarı vurguladı; film yapım aygıtının kendisini konu hâline getirdi.[12] Hollis Frampton'ın Zorns Lemma (1970) filmi görüntülerini düzenlemek için katı bir alfabetik düzen kullandı; öyle ki herhangi bir karakter değil, sistemin kendisi filmin içeriği oldu; Kanadalı sanatçı Michael Snow'un bir oda boyunca tek bir yavaş zoom çevresinde kurulu Wavelength (1967) filmi bir başka belirleyici örnek oldu.[12]
Bu çalışma, akımın kendisi için inşa ettiği kurumsal bir ekosisteme dayanıyordu. 1962'de sinemacı Jonas Mekas, New York'ta Film-Makers' Cooperative'in kurucularından oldu ve bugün hâlâ kullanılan bir öz dağıtım modeli kurdu; Cinema 16 gibi daha erken mekânlar ise 1947'den 1963'e kadar Amerika Birleşik Devletleri'nde deneysel filmin başlıca gösterimcisi ve dağıtımcısı olarak hizmet vermişti.[1] Kooperatifler, arşivler ve üniversite film programları, ticari sinemaların asla gösterime sokmayacağı bir yapıt bütününü korudu.
Deneysel film, anlatısal sinemanın yerini hiçbir zaman almadı, ancak teknikleri ortak görsel dilin bir parçası hâline geldi. Elle boyanmış kare, uzun süreli çekim, kamerasız görüntü ve olay örgüsünün reddi — bir zamanlar radikal kışkırtmalardı — bugün reklamcılık, müzik videosu, galeri yerleştirmesi, jenerik dizileri ve akış yayını akışları boyunca dolaşıyor. Ustura perdeyi yardıktan bir yüzyıldan fazla zaman sonra, deneysel film sinemanın laboratuvarı olarak varlığını sürdürüyor: aracın daha başka ne olabileceğini sormaya devam ettiği yer.
[1]: Wikipedia, "Experimental film." https://en.wikipedia.org/wiki/Experimental_film [2]: Encyclopaedia Britannica, "An Andalusian Dog (Un Chien Andalou)." https://www.britannica.com/topic/An-Andalusian-Dog [3]: Museum of Modern Art (MoMA), "Maya Deren. Meshes of the Afternoon. 1943." https://www.moma.org/collection/works/299942 [4]: Library of Congress, "Meshes of the Afternoon" (National Film Registry). https://www.loc.gov/item/91731958/ [5]: Wikipedia, "Stan Brakhage." https://en.wikipedia.org/wiki/Stan_Brakhage [6]: SFCinematheque, "Stan Brakhage: Metaphors on Vision." https://www.sfcinematheque.org/screenings/stan-brakhage-metaphors-on-vision/ [7]: Wikipedia, "Mothlight." https://en.wikipedia.org/wiki/Mothlight [8]: Walker Art Center, "Dog Star Man by Stan Brakhage." https://www.walkerart.org/whats-on/dog-star-man-by-stan-brakhage/ [9]: Wikipedia, "Sleep (1964 film)." https://en.wikipedia.org/wiki/Sleep_(1964_film) [10]: Wikipedia, "Empire (1965 film)." https://en.wikipedia.org/wiki/Empire_(1965_film) [11]: Wikipedia, "Chelsea Girls." https://en.wikipedia.org/wiki/Chelsea_Girls [12]: Wikipedia, "Structural film." https://en.wikipedia.org/wiki/Structural_film
Henüz yorum yok — ilk sen ol.