Bir kuşak Alman ve Avusturyalı sanatçının iç duyguyu görünür kılmak için rengi, çizgiyi ve biçimi nasıl çarpıttığı — ve modern sanatı sonsuza dek nasıl değiştirdiği
Dışavurumculuk, yirminci yüzyılın ilk on yıllarında Almanca konuşulan dünyada merkezlenen modernist bir akımdır ve dış gerçekliği kaydetmek yerine dünyayı „yalnızca öznel bir bakış açısından sunmayı, onu duygusal etki için kökten biçimde çarpıtmayı" amaçlamıştır.[1] İzlenimciliğin bir anın geçici optik duyusunun peşine düştüğü yerde, dışavurumcular içsel olanın peşine düştü. Tate'in tanımladığı gibi, dışavurumculuk „insanların ya da doğanın gerçekçi tasvirlerinin aksine, öznel duyguların, içsel deneyimlerin ve tinsel temaların ifadesini" anlatır.[2]
Terimin kendisi yerleşmekte yavaş kaldı. Bu terim genellikle, onu yaklaşık 1910'da İzlenimciliğin bilinçli bir karşıt anlamlısı olarak kullanan Çek sanat tarihçisi Antonín Matějček'e atfedilir ve ancak 1913 dolaylarında sağlam biçimde yerleşmiştir.[1] Tanımladığı yapıtı birleştiren şey tek bir üslup değil, ortak bir inançtır: çarpıtılmış biçimin, yoğun ve doğalcı olmayan rengin ve özgür, yoğun biçimde işlenmiş fırça darbelerinin psikolojik gerçeği, özenli doğalcılıktan daha dürüstçe taşıyabileceği inancı.[2]
Dışavurumculuk, hızlı sanayileşmenin, kentsel kalabalıklaşmanın ve modernleşen bir toplumun tinsel huzursuzluğunun arka planında, 1900 dolaylarında Kuzey Avrupa'da ortaya çıktı.[1] Dolaysız kökleri Post-İzlenimcilikte yatıyordu. Erken dönem Alman dışavurumcuları, yüklü fırça darbeleri ve duygu yüklü rengi boyanın duyguyu kaydedebileceğini gösteren Vincent van Gogh gibi sanatçılardan ve dehşet ile özlem imgeleriyle içeriye doğru yolu işaret eden Norveçli ressam Edvard Munch'tan doğrudan beslendi.[2]
Resmin ötesinde, akım Avrupa kültürünün her yanından akımları soğurdu — Friedrich Nietzsche'nin felsefesi, August Strindberg'in dramı, Fyodor Dostoyevski'nin romanları ve Sigmund Freud'un yeni psikolojisi, hepsi kaygı, yabancılaşma ve akıldışılığa duyduğu ilgiyi besledi.[1] Bu fikirler, akımın motoru hâline gelen iki örgütlü grupta billurlaştı.
İlki, 1905'te Dresden'de dört genç mimarlık öğrencisi tarafından kurulan Die Brücke („Köprü") idi: Ernst Ludwig Kirchner, Fritz Bleyl, Erich Heckel ve Karl Schmidt-Rottluff.[3] Seçtikleri ad programatikti: „köprü", akademik gelenekten uzaklaşarak geleceğin sanatına kurmayı umdukları bağı simgeliyordu.[3] Daha dolaysız, „ilkel" bir güç arayışıyla, Alman sanatında derin kökleri olan bir teknik olan ağaç baskıyı yeniden canlandırdılar ve onu keskin köşeli, yüksek kontrastlı grafik bir yoğunluğa doğru ittiler, hatta ilgili bir teknik olarak linol baskıyı geliştirdiler.[3] Grup Berlin'e taşındı ve yaklaşık 1913'te dağıldı; kopuş, Kirchner'in Chronik der Brücke adlı eserinde grubun tarihini tek başına anlatmasıyla hızlandı.[3]
İkinci grup, Der Blaue Reiter („Mavi Atlı"), 1911'de Münih'te Wassily Kandinsky ve Franz Marc çevresinde, Paul Klee, August Macke ve Gabriele Münter gibi üyelerle oluştu.[1][2] Ad, Kandinsky'nin 1903 tarihli bir tablosundan geliyordu.[1] Die Brücke'nin dışavurumculuğu çarpıtılmış insan figüründe ve modern kentte kök salmış kalırken, Der Blaue Reiter tinselliğe, simgeciliğe ve — Kandinsky örneğinde — saf soyutlamanın eşiğine yöneldi.[2]
Tüm farklılıklarına karşın, dışavurumcu yapıtlar tanınabilir bir görsel dilbilgisi paylaşır. Renk yoğun ve doğalcı değildir, doğaya bağlılıktan çok duygusal yük için seçilmiştir; biçimler „sanatçının iç duygularının ya da heyecanlarının dramatik ifadeleri" hâline gelmek için çarpıtılır, abartılır ya da yalınlaştırılır; ve fırça darbesi özgür, güçlü ve çoğu zaman ağır dokuludur.[2] Kompozisyon, izleyiciyi tedirgin etmek için çoğu kez eğilir ya da sıkıştırılır.[4] Amaç rahatlık değil yüzleşmeydi — tuvali psikolojik gerginliğin, tinsel özlemin ve modern yaşamın huzursuzluğunun aracı kılmak.[2]
Hiçbir tek imge, dışavurumculuğu Munch'un (1863-1944) 1893'te resmettiği The Scream kadar eksiksiz biçimde haber vermez.[5][6] Kafatası yüzlü bir figür, kan kırmızısı bantlardan oluşan bir gökyüzüne karşı başını kavrar, tüm sahne bir kaygı dalgasına dönüşmüş hâlde çarpıtılmıştır. Munch resmi gerçek bir ana bağladı: gün batımında iki arkadaşıyla yürürken, „gökyüzünün kan kırmızısına döndüğünü" ve „doğanın içinden geçen bir çığlık duyumsadığını" yazdı.[5] Motife defalarca geri döndü; yağlıboya, tempera ve pastel olarak versiyonların yanı sıra bir taş baskı da üretti; 1893 versiyonu Oslo'daki Norveç Ulusal Müzesi'nde asılıdır.[5]
Munch'un Alman akımı için önemi doğrudan ve kişiseldi. 1892'de Berlin'deki ilk sergisi öyle tartışmalıydı ki bir hafta sonra kapandı — sözde „Munch Olayı" — ama bu skandal onu, bir özetin deyişiyle, sanatın yüreği açma dürtüsünün zorlayıcı bir sonucu olması gerektiği yönündeki „felsefesini izleyen" genç Alman sanatçılar için bir mihenk taşı yaptı.[6] Aşkı, kıskançlığı, kaygıyı ve ölümü irdeleyen Yaşam Frizi döngüsü, sonraki kuşağa ham duyguyu ciddi bir sanatsal konu olarak ele almak için bir kalıp sundu.[6]
Munch öncülü sağladıysa, Kirchner (1880-1938) Alman dışavurumculuğunun belirleyici kentsel görüsünü sağladı.[7] Berlin'e taşındıktan sonra, Alman dışavurumculuğunda bir dönüm noktası hâline gelen bir dizi sokak sahnesi üretti.[4] 1913 tarihli Street, Berlin yapıtında, şık giyimli kadınlar — Kirchner'in modern metropol amblemi olan fahişeler olarak okunur — gizlice bakan erkeklerin yanından geçer.[4] Kirchner yoğun renklerini bilerek çarpıştırdı ve heyecan ile kaygı duygusunu artırmak için ufku eğerek perspektifi çökertti.[4] Cazibe ve tehlike, mahremiyet ve yabancılaşma tek bir keskin köşeli düzlemde bir arada var olur — sinirli, elektrikli bir yabancılaşma yeri olarak kent.
Dışavurumculuğun Avusturya kanadı en ödün vermez sesini, kıvrılmış beden biçimleri ve dışavurumcu çizgisiyle geleneksel güzellik anlayışlarına meydan okuyan, dışavurumculuğun erken bir temsilcisi Egon Schiele'de (1890-1918) buldu.[8] 1907'de aradığı Gustav Klimt'in koruması olan Schiele, daha yaşlı sanatçının çizgisel zarafetini özümsedi ama onu çok daha ham ve psikolojik olarak çıplak bir şeye doğru itti.[8] Otoportreye saplantılı biçimde geri döndü; kendi kıvrılmış, çoğu kez çıplak bedenini sakınmasız bir içtenlikle betimledi — kaygıyı ve arzuyu pohpohlamak için değil, dışsallaştırmak için sert hatlar ve sıska biçimler kullanarak.[8] Kariyeri acımasızca kısa oldu: Ekim 1918'de hamile karısı Edith İspanyol gribi salgınında öldü ve Schiele üç gün sonra henüz 28 yaşındayken aynı hastalığa yenik düştü.[8]
En geniş kapsamlı güzergâh Kandinsky'ye (1866-1944) aitti.[9] Der Blaue Reiter'in kurucu ortağı olan Kandinsky, „genel olarak Batı sanatında soyutlamanın öncülerinden biri sayılır"; tanınabilir konuyu, renk ve biçim kendi başlarına duruncaya dek istikrarlı biçimde çözdü.[9] 1911'de modern sanatın temel metinlerinden biri olan Sanatta Ruhsallık Üzerine (Über das Geistige in der Kunst) adlı incelemesini yayımladı; bu metinde resmin ruhu müzik gibi devindirebileceğini savundu ve yapıtlarını „izlenimler", „doğaçlamalar" ve „kompozisyonlar" olarak sınıflandırdı.[9] Savaştan sonra bu fikirleri öğretime taşıdı; 1922'de Bauhaus'a katıldı ve Naziler 1933'te okulu kapatana dek orada kaldı.[9]
Dışavurumculuğun Alman devletiyle ilişkisi açık düşmanlıkla sona erdi. 1933'te Nazi rejimi modernist sanatı „yozlaşmış" olarak damgaladı ve 1937'de Münih'te, el konulmuş modern yapıtları — dışavurumcu, kübist ve gerçeküstücü olanları aynı biçimde — onları büyük kalabalıklar önünde alaya almak için bilinçli olarak aşağılayıcı bir düzende sergileyen Entartete Kunst („Yozlaşmış Sanat") sergisini düzenledi.[1][10] Binlerce yapıt Alman müzelerinden çıkarıldı, satıldı ya da yok edildi.[10] Zulüm kişisel bir bedel aldı: yapıtına el konulan ve karalanan Kirchner, Haziran 1938'de İsviçre'de canına kıydı.[7] Kampanyanın çelişkili bir sonucu, Amerikalı koleksiyoncuların ve müzelerin dışavurumcu yapıtları tam da otoriter bir rejime meydan okumuş sanat olarak edinmeye başlaması oldu.[1]
Dışavurumculuğun etkisi, bastırılmasından sonra da yaşadı ve şövale resminin çok ötesine uzandı. Alman dışavurumcu sinemasını — Nosferatu ve Metropolis gibi filmleri — ve ayrıca mimariyi, tiyatroyu, dansı ve Arnold Schoenberg ile Alban Berg'in atonal müziğini biçimlendirdi.[1] Sanat yapıtının görünür dünyayı yansıtmak yerine çarpıtma ve yoğunluk yoluyla içsel deneyimi kaydetmesi gerektiği yönündeki temel fikri, modernizmin merkezî miraslarından biri hâline geldi. Bu fikir, savaş sonrası Amerika'nın Soyut Dışavurumculuğunda doğrudan, sonra da 1980'lerin Neo-Dışavurumculuğunda yeniden yüzeye çıktı; her ikisi de soylarını akımın Alman ve Avusturya kökenlerine dayandırır.[2] Bir üsluptan fazlası olarak, dışavurumculuk kalıcı bir izin bıraktı: içteki çığlığı resmetme izni.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.