Bir kuşak Parisli sinemaseverin film eleştirisini, filmlerin nasıl yapıldığını hâlâ şekillendiren bir sinema devrimine nasıl dönüştürdüğü
Yaklaşık 1958 ile 1960'ların ortası arasında, gevşek bir genç Fransız film yapımcıları grubu anlatı sinemasının kurallarını patlattı. Ses platolarında değil sokaklarda çekim yaptılar, kameralarının titremesine izin verdiler, planları bir hareketin ortasında kestiler ve seyirciye her fırsatta gerçekliğe açılan bir pencereyi değil, kurgulanmış bir nesneyi izlediklerini hatırlattılar. Bunun sonucunda ortaya çıkan akım — Nouvelle Vague ya da Fransız Yeni Dalgası — sinema tarihindeki en etkili akımlardan biri olarak yaygın biçimde kabul edilir.[1]
"Nouvelle Vague" ifadesi başlangıçta hiç de bir sinema terimi değildi. Gazeteci Françoise Giroud tarafından, haftalık L'Express dergisinde savaş sonrası yeni gençlik kuşağı üzerine yaptığı bir anket için ortaya atıldı.[2] Bu etiket kısa süre sonra Fransız yönetmenlerin 1959 dolaylarında, çoğu o yılki Cannes Film Festivali'nde, tanıttığı ilk filmler dizisine aktarıldı ve yerleşti.[2][3]
Yeni Dalga'nın kökleri kendine özgü bir Paris kurumunda yatıyordu: Henri Langlois, Georges Franju ve Jean Mitry'nin 1936'da birlikte kurduğu film arşivi olan Cinémathèque française.[4] Langlois durmak bilmeyen programlamayla Cinémathèque'i müfredatı olmayan bir okula dönüştürdü; burada savaş sonrası bir sinemasever kuşağı, sessiz film klasiklerinden son dönem Amerikan ithalatlarına kadar her şeyi saatlerce izleyerek oturdu.[4] François Truffaut, Jean-Luc Godard, Jacques Rivette ve Claude Chabrol gibi geleceğin yönetmenleri sinema eğitimlerinin büyük bölümünü bu koltuklarda aldı ve ortamın küresel bir tarihini özümsedi.[4]
Bu eğitim basılı bir mecra buldu: ruhani önderi eleştirmen André Bazin olan, 1951'de kurulan Cahiers du cinéma dergisi.[5] Cahiers için yazan bir genç eleştirmen topluluğu — aralarında Truffaut, Godard, Éric Rohmer, Chabrol ve Rivette — daha sonra filme çekecekleri fikirleri burada keskinleştirdi.[1] Alexandre Astruc'ün 1948 tarihli "La Caméra-stylo" denemesinden ilham aldılar; bu deneme kamerayı bir kalem, sinemayı ise yazılı dil kadar esnek, kişisel bir ifade aracı olarak hayal ediyordu.[1]
Eleştirmenlerin merkezi polemiği politique des auteurs — "yazarlar politikası" — idi. Truffaut bunu Cahiers'da 1954'te yayımlanan, sert biçimde savunulan "Fransız Sinemasında Belli Bir Eğilim" başlıklı denemesinde billurlaştırdı; bu deneme Fransız yapımına egemen olan, senaryocu güdümlü, edebi "Kalite Geleneği"ne saldırıyordu.[6] Bunun yerine Truffaut, kişisel vizyonu eserlerinin her karesine damgasını vuran yönetmenlerin, yani auteur'lerin sinemasını savundu.[6] Genç eleştirmenler bu merceği, John Ford, Howard Hawks ve Alfred Hitchcock gibi Amerikan stüdyo emektarlarına hayranlıkla uyguladı ve gerçek sanatçılığın ticari Hollywood'un içinde bile serpilebileceğini savundu.[1] Amerikalı eleştirmen Andrew Sarris fikri Atlantik'in ötesine taşıdığında, ona "auteur kuramı" adını verdi.[3]
Polemikler tek başına yeni bir üslup üretemezdi; daha ucuz, daha hafif ekipman zorunluydu. 1950'lerin sonlarında, çok daha az ışık gerektiren daha duyarlı film stoğu, asgari hazırlık isteyen taşınabilir kameralar ve daha hafif ses donanımı stüdyo dışında çekim yapmayı pratik hale getirdi.[3] Düşük bütçelerle ve Fransa'nın yenilikçi film yapımına yönelik loi d'aide teşvikleriyle birleşen bu araçlar, yönetmenlerin hızlı, ucuz ve mekânda çalışmasına olanak tanıdı — ve zorunluluğu bir estetiğe dönüştürdü.[7]
Üslupsal kopuşlar doğrudan bunu izledi. Yeni Dalga filmleri boyalı setler yerine gerçek Paris mekânlarını, doğal ışığı, olay yerinde kaydedilen doğrudan sesi ve doğaçlama diyalogları tercih etti.[3] Olağandışı uzun planların yanı sıra jump cut'ları ve süreksiz kurguyu benimsediler, dördüncü duvarı yıktılar, başka filmlerden alıntı yaptılar ve anlatıları kasıtlı olarak açık ve belirsiz bıraktılar — kameranın varlığına dair sürekli, oyunbaz bir hatırlatma.[3]
Chabrol'ün Le Beau Serge (1958) filmi, Sardent köyünde mekânda çekilmiş ve ilk eşinin aldığı bir mirasla finanse edilmiş olarak, sıklıkla Yeni Dalga'nın ilk ürünü olarak anılır.[8] Ama akımı dünyaya taşıyan filmler hızlı bir art arda geldi.
İlki, Truffaut'nun anne babası ve öğretmenleriyle çatışan, yanlış anlaşılmış bir Parisli ergen olan Antoine Doinel hakkındaki yarı otobiyografik ilk filmi The 400 Blows (1959) idi.[9] Bu film Truffaut'ya 1959 Cannes Film Festivali'nde En İyi Yönetmen ödülünü kazandırdı ve onu yeni sinemanın bir öncüsü olarak konumlandırdı.[9]
En patlayıcı çıkış, Godard'ın Paris'teki bir küçük suçlu ile bir Amerikalı öğrenciyi anlatan Breathless (À bout de souffle, 1960) filmiydi.[10] Godard, görüntü yönetmeni Raoul Coutard ile kıt kaynaklarla çalışarak şehrin sokaklarında elde taşınan bir kamerayla çekim yaptı — dolly ve raylara para yetiştiremediğinde Coutard'ı bir tekerlekli sandalyede iterek kaydırmalı planları doğaçladı — ve mevcut ışığı kullandı.[10] Kurgu odasında kesintisiz planların ortasını kesip çıkardı ve böylece filmin imzası ve Hollywood'un görünmez sürekliliğine açık bir saldırı haline gelen o sarsıcı jump cut'ları üretti.[10]
Her Yeni Dalga figürü Cahiers'dan gelmiyordu. Bazen Rive Gauche (Sol Yaka) olarak adlandırılan paralel bir grup, nouveau roman edebiyat akımından ve sol siyasetten besleniyordu; üyeleri arasında Alain Resnais, Chris Marker, Jacques Demy ve Agnès Varda bulunuyordu.[3] Dönemin önde gelen kadın yönetmeni Varda aslında onu önceden haber vermişti: herhangi bir sinema okulu eğitimi almadan önce arkadaşlarıyla kurduğu bir kooperatif aracılığıyla yaptığı kurgu-belgesel melezi La Pointe Courte (1955), genellikle üslupsal bir öncü ve gayriresmî olarak akımın ilk filmi sayılır.[11]
En tanınmış eseri Cléo from 5 to 7 (1962), genç bir Parisli şarkıcının tıbbi bir biyopsinin sonuçlarını beklerken yaklaşık doksan kaygılı dakika boyunca şehirde dolaşmasını neredeyse gerçek zamanlı olarak anlatır.[12] Akımın belgesel anındalığı ile varoluşsal düşünceyi kaynaştırmasını örneklendirir.[11]
1962 dolaylarındaki yıllar Yeni Dalga'yı tam kıvamında gördü. Truffaut'nun Jeanne Moreau başrollü bir aşk üçgeni olan Jules and Jim (1962) filmi, üslubun belirleyici örneklerinden biri oldu; Moreau'nun ölçülü, hem doğal hem de zihinsel ekran varlığı Yeni Dalga oyuncusunu somutlaştırmaya başladı.[13] Akımın huzursuz deneycisi Godard, Breathless'in ardından eleştirmen Susan Sontag'ın "kusursuz bir film" dediği Vivre sa vie (1962) gibi filmler çekti.[14]
Cahiers topluluğu çarpıcı biçimde farklı yollar izledi. Chabrol auteur'ün bakışını Fransız burjuvazisine ve gerilim filmine çevirdi; Le Beau Serge ve Les Cousins'in başarısının ardından, Rohmer ve Rivette gibi arkadaşlarının ilk eserlerini finanse etmeye yardımcı olmak için yapım şirketi AJYM Films'i kullandı.[19] Rohmer, "Altı Ahlaki Öykü"sünü inşa ederek sinemanın konuşmanın ve ahlaki tereddüdün büyük minyatürcüsü oldu.[15] Rivette grubun en uzun, en tiyatral takıntılı filmlerinin peşinden gitti; ilk filmi Paris Bize Ait, 1957'de yazıldı ve 1958'de çekildi ama ancak 1961'de gösterime girdi, böylece salonlara geç ulaşmasına rağmen tasarlanan en erken Yeni Dalga projelerinden biri oldu.[16]
Yeni Dalga'nın etkisi Fransa'nın çok ötesine yayıldı. Dünya çapında akraba akımlara ilham vermeye yardımcı oldu — Japon Yeni Dalgası, Yeni Alman Sineması, Brezilya'nın Cinema Novo'su ve onlarca yıl sonra Dogma 95.[3]
En derin yabancı izi Amerika Birleşik Devletleri üzerinde oldu. 1960'ların sonu ve 1970'lerin Yeni Hollywood'u — Martin Scorsese ve Francis Ford Coppola gibi sinema okulu eğitimli yönetmenlerin çağı — Yeni Dalga'nın derslerini açıkça özümsedi: mekânda çekim yapabileceğinizi, gösterişli ekipman olmadan çalışabileceğinizi, filmleri sıra dışı anti-kahramanların etrafında kurabileceğinizi ve jump cut'ları ile öz-düşünümsel oyunbazlığı kullanabileceğinizi.[17] İki sinema arasındaki menteşe, Arthur Penn'in kanun kaçağı draması Bonnie and Clyde (1967) idi. Senaristleri David Newman ve Robert Benton projeyi 1960'ların başında Fransız Yeni Dalgası'nın doğrudan etkisi altında tasarladı ve hatta yönetmesi için Truffaut'yu aradı; o katkılarda bulundu ama projeyi geri çevirdi ve onları bunun yerine Godard'a yönlendirdi. Warren Beatty filmin yapımcılığını üstlendi.[18] Filmin sinirli kurgusu ve dışlanmışların romantizmi Amerikan karşıkültürünü patlattı ve Yeni Hollywood'un başlamasına yardımcı oldu.[17]
1960'ların ortasına gelindiğinde özgün dalga tepe noktasına ulaşmış ve parçalanmıştı; yönetmenleri birbirinden farklı kariyerlere dağıldı. Ama temel inancı — bir filmin yapımcısının kişisel ifadesi olduğu ve ortamın kurallarının yıkılmak için var olduğu — filmlerin nasıl yapıldığını ve nasıl tartışıldığını kalıcı olarak yeniden biçimlendirmişti. Altmış yılı aşkın bir süre sonra jump cut, mekânda çekim ve yönetmenin yazar olduğu fikrinin ta kendisi sinemanın gündelik dilbilgisinin bir parçası olmayı sürdürüyor.[1]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.