1909 tarihli bir manifestonun, geçen bir otomobilin sesini resmetmeye çalışan avangart hareketi nasıl başlattığı — ve hareketi görünür kılan sanatçılar.
Çok az sanat akımı kendisini fütürizm kadar gürültülü bir biçimde ilan etmiştir. Bir resimle ya da bir heykelle değil, geleneğe karşı basılı bir savaş ilanıyla başladı. 20 Şubat 1909'da İtalyan şair Filippo Tommaso Marinetti, ayın başında zaten İtalyan basınında yayımlandıktan sonra, «Fütürizm Manifestosu»nu Paris gazetesi Le Figaro'nun ön sayfasında yayımladı.[1][2] 1876'da Mısır'ın İskenderiye kentinde doğan Marinetti, kültürel geçmişle tam bir kopuşu ve değişimin, özgünlüğün ve modern dünyanın enerjisinin benimsenmesini imlemek için Futurismo terimini ortaya attı.[3][2]
Manifestonun söylemi bilinçli olarak kışkırtıcıydı. Marinetti İtalyan sanatçıları «İtalya'yı sayısız müzesinden kurtarmaya» çağırdı ve «bir yarış otomobilinin... Samotraki Zaferi'nden daha güzel» olduğunu ilan etti.[1] Müzelerin, kütüphanelerin ve akademilerin yıkılmasını talep etti ve kötü bir üne kavuşan bir biçimde «savaşı yüceltmeye — dünyanın yegâne hijyenini» ant içti.[3] Hız, teknoloji, gençlik, şiddet, otomobil, uçak ve sanayi kenti, güzelliğin yeni kaynakları olarak yüceltildi; İtalyan kültürünü uzun süre tanımlamış olan klasik antikiteye duyulan saygının ise silinip atılması gerekiyordu.[1][3]
Marinetti'nin edebî akımı kısa sürede görsel sanatçıları kendine çekti. 1910'da bir grup ressam Şubat ayında «Fütürist Ressamlar Manifestosu»nu, ardından Nisan ayında «Fütürist Resmin Teknik Manifestosu»nu yayımladı; her ikisi de Umberto Boccioni, Giacomo Balla, Gino Severini, Carlo Carrà ve Luigi Russolo tarafından imzalanmıştı.[4] Bu metinler Marinetti'nin kışkırtmalarını sanata yönelik bir programa çevirdi: izleyiciyi «resmin merkezine» yerleştirmek ve «evrensel dinamizmi» — tüm maddenin sürekli hareket hâlinde olduğu fikrini — yansıtmak.[4]
İlk fütürist ressamlar başlangıçta divizyonizmin kırık renk tekniğiyle çalışıyor, boyayı ayrı noktalar ve fırça darbeleri hâlinde sürüyorlardı.[4][1] Görsel dilleri, 1911 dolaylarında Paris'te kübizmle karşılaştıktan sonra çarpıcı biçimde keskinleşti; onun çok yüzeyli, parçalanmış düzlemlerini ödünç alırken, durağan, analitik dinginliğini ise hız ve duyum lehine reddettiler.[4][1] Bu etkilerden iki imzalık araç geliştirdiler: izleyicinin gözünü bir nesnenin hareket yönü boyunca taşıyan «güç çizgileri» ve belleğin, şimdiki algının ve hareketin tek bir imgede kaynaştırılması olan «eşzamanlılık».[4]
1871'de Torino'da doğan Giacomo Balla, çekirdek grubun en yaşlısı ve geçmiş ile gelecek arasında hayati bir köprüydü.[5] 1900-01 dolaylarında Paris'te bir süre kaldıktan sonra divizyonist renk ve ışık duygusunu Roma'ya geri getirdi ve burada daha genç olan Boccioni ile Severini'ye tekniği öğretti.[5][6] 1910'da fütüristlere katıldığında Balla, analitik bakışını akımı saplantı hâline getiren soruna yöneltti: durağan bir yüzeyde hareket nasıl resmedilir?[6]
En bilinen yanıtı, şimdi Buffalo AKG Art Museum'da bulunan bir yağlıboya olan Dynamism of a Dog on a Leash'dır (1912); bir daksund ile sahibinin ayaklarını adım atarken yakalar, bacaklarını, kuyruklarını ve sallanan tasmayı yinelenen konumların bir bulanıklığına çoğaltır.[7] Resim doğrudan kronofotografiden — Étienne-Jules Marey'in öncülük ettiği ardışık hareket çalışmalarından — yararlandı; bu çalışmalar fütüristlere hareketi çağrıştırmak için beden parçalarını çoğaltma ve üst üste bindirme esin kaynağı oldu.[7] Balla, 1913-14 tarihli «Soyut Hız» dizisinde soyutlamayı daha da ileri götürdü; Abstract Speed + Sound gibi yapıtlarda manzara ve makine, geçen bir otomobilin telaşını ve gürültüsünü çağrıştıran kesişen çizgiler ve yaylar hâlinde çözülür.[8] Bu tuvaller İtalyan sanatının en erken tümüyle soyut resimleri arasındadır.[8]
Marinetti fütürizmin sesiyse, Umberto Boccioni (1882-1916) onun en yaratıcı üreticisi ve baş kuramcısıydı; manifestoları, kitapları ve makaleleri aracılığıyla akıma entelektüel tutarlılığının büyük bir bölümünü kazandıran kişiydi.[9][10] Şimdi New York'taki Museum of Modern Art'ta bulunan büyük tuvali The City Rises (1910-11), genellikle onun ilk tümüyle fütürist yapıtı olarak kabul edilir: insanlar ve zorlanan atlar, inşa hâlindeki bir kentin fonunda dönen bir emek burgacında kaynaşır.[11][12]
Boccioni'nin tutkuları kısa sürede heykele de uzandı. 1912'de «Fütürist Heykelin Teknik Manifestosu»nu yayımladı ve heykelin kendi içine kapalı kütlesini terk edip çevreleyen mekânı içine alacak biçimde açılması gerektiğini savundu.[10] Bu fikri, gövdesi kendi hızıyla yontulmuş gibi görünen, silüeti yanından hızla geçen havayla biçimlenmişçesine dışa doğru genişleyen, adım atan bir bronz figür olan Unique Forms of Continuity in Space'de (1913) gerçekleştirdi.[13][14] Boccioni, kapalı heykel biçimi geleneğini kırarak, «Figürü ardına dek açalım ve onu çevreleyebilecek her şeyi kendi içine katmasına izin verelim» diye yazdı.[13] Figürün kolsuz, muzaffer duruşu antik heykelciliği anımsatırken, cilalı metali modern çağın zarif makinelerini çağrıştırır — fütürizmin bütün projesini yakalayan bir gerilim.[13][14]
Fütürizm hiçbir zaman resim ve heykelle sınırlı kalmadı. Paris'te yaşayan ve kübizmi en doğrudan biçimde özümseyen Gino Severini, akımın dinamizmini modern gece kulübüne Dynamic Hieroglyphic of the Bal Tabarin (1912) ile taşıdı; dansçıların ve ışığın kaleydoskopik bir görüntüsü olan bu yapıta gerçek payetler sabitledi — kübist kolaja fütürist bir dokunuş.[15][16] Luigi Russolo devrimi müziğe genişletti: 1913 tarihli «Gürültülerin Sanatı» manifestosu, makinelerin gümbürtüsüne alışmış modern kulağın gürültüden kurulu yeni bir müzik özlediğini savundu ve bunu üretmek için mekanik intonarumori («gürültü-tonlayıcılar») inşa etti.[17] Mimar Antonio Sant'Elia, La Città Nuova (1912-14) için yaptığı çizimlerde yükselen, makine benzeri bir metropol hayal etti; bu vizyonlar hiçbir zaman inşa edilmedi ama sonraki modernist mimariyi etkiledi.[17] Fütürizmin erişimi şiiri, tiyatroyu, fotoğrafı, modayı ve grafik tasarımı da kucakladı ve onu çağının en kapsamlı avangartlarından biri kıldı.[3][4]
Akımın şiddeti yüceltmesi yalnızca söylemden ibaret değildi. Fütüristler İtalya'nın Birinci Dünya Savaşı'na girmesi için kampanya yürüttü ve Marinetti 1915 tarihli Savaş, Dünyanın Yegâne Hijyeni adlı kitabında çatışmayı sevinçle karşıladı.[3] Fütüristlerin kutladığı savaş onları da yok etti. Boccioni gönüllü olarak savaşmaya gitti ve Ağustos 1916'da otuz üç yaşında — savaşta değil, bir süvari eğitim alıştırması sırasında düşerek — öldü.[9][3] Mimar Sant'Elia aynı yıl çatışmada öldürüldü. Savaştan sonra Avrupa genelinde pek çok sanatçı radikal deneyden uzaklaşarak daha geleneksel bir «düzene dönüş»e yöneldi.[1]
Fütürizmin siyaseti mirasını gölgeledi. Marinetti, Benito Mussolini'nin coşkulu bir destekçisi oldu ve fütürizmi faşist İtalya'nın resmî sanatı kılmaya çalışarak yıllar geçirdi; Futurismo e Fascismo'da (1924) faşizmin kendi akımının doğal bir uzantısı olduğunu savundu.[3] Fütürizmin ikinci bir dalgası Marinetti yönetiminde 1944'teki ölümüne dek sürdü, ama savaş öncesi yılların gücünü hiçbir zaman yeniden kazanamadı.[2]
Çelişkilerine rağmen — ve kısmen onlar yüzünden — fütürizm modern sanatın gidişatını yeniden biçimlendirdi. Hareket, eşzamanlılık ve makine çözümlemesi, sonraki avangart akımları doğrudan besledi: Rus kübo-fütürizmi, Wyndham Lewis'in (ki yine de İtalyanlara düşmandı) İngiliz vortisizmi, Dada ve art deco tasarımının hepsi onun enerjisinden yararlandı.[1] Sanatı manifestoyla, performansla ve kışkırtmayla kaynaştırması, yirminci yüzyılın ilerleyen dönemlerinin kavramsal ve performans sanatının habercisi oldu. Bir yüzyıldan fazla zaman sonra fütürizm, ibret verici olduğu kadar esin verici bir örnek olmayı sürdürüyor: modern dünyanın hızını ve coşkusunu neredeyse başka hiçbir akımdan daha canlı biçimde kavrayan — ama aynı zamanda onun en yıkıcı dürtülerinden bazılarını da kucaklayan bir akım.[3][1]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.