Yenilmiş, kaygılı bir Weimar Almanyası'nın boyalı gölgeleri ve çarpık dekorları sinemanın en kalıcı görsel dillerinden birine nasıl dönüştürdüğü
Birinci Dünya Savaşı'nın sonu ile Nazilerin yükselişi arasındaki birkaç olağanüstü yıl boyunca, Alman sineması şimdiye kadar yapılmış görsel olarak en radikal filmlerden bazılarını üretti. Sonradan Alman Dışavurumculuğu olarak anılan bu akım, dünyayı yalnızca görüntülemekle kalmadı; onu bükerek, yenilmiş bir ulusun kaygılarını çarpık dekorlara ve boyalı gölgelere yansıttı. Filmleri bir yüzyıldan fazla zaman sonra hâlâ sinemanın mihenk taşları olmayı sürdürüyor ve görsel dilbilgisi, film yapımcılarının dehşeti, paranoyayı ve tekinsizliği nasıl sahnelediğini bugün de biçimlendiriyor.
Akım, tarihsel anından ayrı düşünülemezdi. Almanya'nın yenilgisinden doğan Weimar Cumhuriyeti; siyasi istikrarsızlık, ekonomik krizler, toplumsal sorunlar ve sanatlarda ifade arayan kolektif bir travmayla sarsılıyordu.[1] Sinema hem bir kaçış hem de bir ayna sunuyordu. Savaş sırasında Alman hükümeti yabancı filmlerin ithalatını yasakladı ve buna karşılık yerli üretim hızla arttı; 1914'te yaklaşık iki düzine olan film sayısı 1918'e gelindiğinde 130 civarına yükseldi.[2] 18 Aralık 1917'de, aralarında Alman hükümeti, Savaş Bakanlığı ve Deutsche Bank'ın da bulunduğu katkı sağlayanların başlangıç sermayesiyle, birkaç özel film şirketi Universum-Film Aktiengesellschaft, yani UFA çatısı altında birleştirildi; bu şirket Weimar döneminin baskın stüdyosu ve akımın en hırslı işlerinin büyük bölümünün kurumsal yuvası hâline geldi.[3]
Dışavurumculuk, perdeye ulaşmadan önce Alman resmini, tiyatrosunu ve edebiyatını çoktan kasıp kavurmuştu. Film yapımcıları onun temel dürtüsünü —içsel, öznel deneyimi çarpıtılmış dışsal biçim aracılığıyla aktarmak— belirgin biçimde sinemasal bir üsluba uyarladılar; bunu yaparken Max Reinhardt gibi sahne yönetmenlerinin yeniliklerinden de yararlandılar.[4]
Dışavurumcu filmleri birleştiren şey, gerçekçiliğin bilinçli bir reddedilişidir. Dünyayı göründüğü gibi tasvir etmek yerine, bu filmler ruhsal durumları dışsallaştırmak için dekoru, ışığı ve oyunculuğu kullandı. Dekorlar; sivri uçlu biçimler, eğik ve kıvrımlı çizgiler ve doğal olmayan açılarda eğilip bükülen yapılar barındırıyordu; en uç örneklerde gölgeler ve ışık çizgileri doğrudan sahne dekorunun üzerine boyanmıştı.[5] Yüksek kontrastlı chiaroscuro aydınlatma, abartılı kamera açıları, grotesk makyaj ve üsluplaştırılmış, neredeyse transa benzer bir oyunculuk bu etkiyi tamamlayarak, tedirginlik uyandırmayı ve karakterlerin parçalanmış zihinlerini yansıtmayı amaçlayan kâbus gibi ortamlar yarattı.[6]
Bu yaklaşımı billurlaştıran —ve akımı başlattığı söylenebilecek— film, 1920'de gösterime giren ve Robert Wiene tarafından yönetilen The Cabinet of Dr. Caligari idi.[7] Hans Janowitz ve Carl Mayer tarafından yazılan ve ressamlar Hermann Warm, Walter Reimann ile Walter Röhrig tarafından tasarlanan film, çentikli, elle boyanmış dekorlardan oluşan yarı gerçeküstü bir dünyada geçer ve cinayetler işlemek için Cesare (Conrad Veidt) adlı bir uyurgezeri kullanan uğursuz bir hipnozcunun (Werner Krauss) hikâyesini anlatır.[8] Sık sık ilk gerçek korku filmi ve sinemanın en erken "sanat" filmlerinden biri olarak nitelendirilir.[7][8]
Caligari'nin çerçeve anlatı düzeneği bile kalıcı bir tartışmanın konusu oldu. Senarist Hans Janowitz, olayları bir delinin sanrısı olarak yeniden kurgulayan bir prolog ve epiloğa karşı çıktı; etkili eleştirmen Siegfried Kracauer ise 1947 tarihli Caligari'den Hitler'e adlı incelemesinde, eklenen çerçevenin otoriteyi yücelttiğini ve "devrimci" bir filmi "uyumcu" bir filme dönüştürdüğünü ileri sürdü — bu, film tarihçileri arasında hâlâ tartışmalı olan bir okuma.[8]
Eğer bir film akımı başlattıysa, onu üç yönetmen tanımladı.
Robert Wiene, Caligari ile dışavurumculuğa kurucu imgesini kazandırdı, ama onun görsel inceliğini en ileriye taşıyan F. W. Murnau oldu. 1922 tarihli filmi Nosferatu, Bram Stoker'ın Dracula'sının izinsiz bir uyarlamasıydı; isimler değiştirilmişti —vampir, Max Schreck'in canlandırdığı Kont Orlok'a dönüşmüştü— ancak Stoker'ın dul eşi Florence açtığı davayı kazandı ve bir mahkeme tüm kopyaların imha edilmesine hükmetti.[9] Birkaç kopya hayatta kaldı ve bugün korku sinemasının başyapıtı sayılan eserin var olmaya devam etmesini sağladı.[9] Murnau, deneylerini The Last Laugh (Der letzte Mann, 1924) filminde genişletti; Carl Mayer'in senaryosundan yola çıkarak ve görüntü yönetmeni Karl Freund ile birlikte, sonradan entfesselte Kamera, yani "zincirinden boşalmış kamera" olarak adlandırılan gezgin, özgür kamera çalışmasını geliştirdi; ünlü bir sahnede Freund kamerayı göğsüne bağlayıp bir bisikletle asansöre binerek sokak seviyesine indi ve kamerayı sabit üç ayaklı sehpadan kurtardı.[10] Murnau sonunda Hollywood'a göç etti; orada Amerikan ilk filmi Sunrise (1927), tüm sessiz filmlerin en güzellerinden biri olarak sıkça anılır; 1931'de Kaliforniya'da bir trafik kazasında öldü.[11]
Viyana doğumlu bir yönetmen olan Fritz Lang, akımın tematik hırsını genişletti. Der müde Tod (1921), Kumarbaz Dr. Mabuse (1922) ve iki bölümlük destan Die Nibelungen (1924) gibi erken başarıların ardından, 1927'de gösterime giren en ünlü filmi Metropolis'i yaptı.[12] Thea von Harbou'nun senaryosundan UFA tarafından üretilen Metropolis, şımartılmış bir seçkinin, altta didinip duran işçiler tarafından ayakta tutulan kulelerin tepesinde yaşadığı bir gelecek kentini tasavvur etti — sınıf çatışmasının çok büyük bir masrafla gerçekleştirilmiş bir tasviri olup bütçesi 5,3 milyon Reichsmark'a kadar şişti.[13] 2001'de restore edilmiş bir sürümü, UNESCO Dünya Belleği Siciline kaydedilen ilk film oldu.[13] Lang'ın ilk sesli filmi M (1931), hem polis hem de suçlular tarafından kovalanan bir çocuk katilini ele alan bir çalışma olup erken sesli dönemin başyapıtlarından biri olarak yaygın biçimde kabul edilir.[14] Naziler iktidara geldikten sonra Lang önce Fransa'ya, ardından Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti ve orada uzun bir Hollywood kariyeri kurdu; daha sonra British Film Institute tarafından "Karanlığın Ustası" olarak anıldı.[12]
Tutarlı bir akım olarak Alman Dışavurumculuğu kısa ömürlü oldu; ekonomik baskılar, sesin gelişi ve Ulusal Sosyalizm'in yükselişi yeteneklerini dağıttıkça 1930'ların başında sönümlendi. Ancak etkisi, kısa ömrüyle orantısız çıktı; tam da rejimin kovduğu göçmenlerce yurt dışına taşındı.
En dolaysız miras, Amerikan tür sinemasındaydı. Hollywood'un Universal Pictures stüdyosu 1930'larda canavar filmleri dizisini başlattığında, büyük ölçüde dışavurumcu tasarımdan beslendi; Der letzte Mann ile Metropolis'i çekmiş olan görüntü yönetmeni Karl Freund, 1931'de Universal'in Dracula'sını görüntüleyerek ustaca tasarlanmış dekorlar ve dramatik gölgenin Alman üslubunu ithal etti.[15] On yıl sonra, aynı kısık aydınlatma, derin gölge ve ahlaki tedirginlik söz dağarı, görünümü Alman geleneğine derinden vâkıf Avrupalı göçmen yönetmenler ve görüntü yönetmenleri tarafından biçimlendirilen Amerikan film noir'ını tanımlamaya yardımcı oldu.[16] 1920'lerin ortasında Alman stüdyolarında çalışan Alfred Hitchcock, görsel yoldan hikâye anlatmayı kendisine Almanların öğrettiğini açıkça kabul etti.[16]
Akım ayrıca sinemanın ciddi bir sanat biçimi olarak yerleşmesine de yardımcı oldu: Caligari çoğu zaman bu mecranın en erken "sanat" filmlerinden biri olarak anılır ve genç mecraya entelektüel bir saygınlık kazandırır.[7] Eleştirel itibarı kısmen temel akademik çalışmalarla güvence altına alındı — Kracauer'in Caligari'den Hitler'e (1947) ve Lotte Eisner'in The Haunted Screen (İngilizce baskı, 1969) eseri; ikincisi akımın edebi dışavurumculuğa ve Max Reinhardt'ın tiyatrosuna olan borçlarını izini sürerek ortaya koyuyordu.[4][17]
Bir hipnozcunun boyalı sokaklarda ilk kez sinsice dolaşmasından bir yüzyıldan fazla zaman sonra, Alman Dışavurumculuğu'nun dili, film yapımcılarının dehşete ve tekinsizliğe başvurduğu her yerde varlığını sürdürüyor — sonraki yönetmenlerin gotik üsluplaştırmasında, korkunun gölgeye olan tutkusunda ve dünyanın tedirgin bir zihni yansıtmak için büküldüğü her karede.[1]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.