Mahalle dükkânı kiliselerinde doğan Afroamerikan ibadet müziği, yirminci yüzyıla sesini nasıl verdi — ve blues, soul, R&B ile rock and roll'un tohumlarını nasıl ekti
Gospel müziği, on dokuzuncu yüzyılın dinî uyanışlarından doğan ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki siyah ve beyaz topluluklar içinde farklı biçimler alan bir Amerikan Protestan şarkı türüdür.[1] Ancak en derin kökleri Afroamerikan spiritual'inde yatar — köleleştirilmiş insanların yarattığı, Afrika müzik pratikleriyle Anglo-Amerikan halk ilahiciliğinin iç içe geçtiği büyük dinî halk şarkıları külliyatı. Her iki geleneğe de ortak olan, çağrı-yanıt kalıpları, belirli diziler ve bazı notaların değişken tonlaması gibi özellikler birbirini pekiştirerek yeni bir şey ortaya çıkardı.[1]
Besteli bir tür olarak siyah gospel, on dokuzuncu yüzyılın başlarındaki ilahi kitaplarına kadar izlenebilir. A Collection of Spiritual Songs and Hymns Selected from Various Authors (1801), siyah ibadetinde kullanılmak üzere tasarlanan ilk ilahi kitabıydı ve sonraki on yıllar boyunca bu tür derlemeler, normalde zayıf olan vuruşları vurgulayarak ezgilerini ritmik olarak yeniden biçimlendirip giderek daha çok senkop kullandı.[1] Ancak modern gospel için belirleyici itki, yirminci yüzyılın başında, coşkulu, „kutsanmış" ibadetleri — tef, piyano ve gitarlar eşliğinde el çırpma, bağırma, dans ve doğaçlama — müziğe enerjisini veren Pentekostal ve Kutsallık kiliselerinin yükselişiyle geldi.[1] Doğaçlanan ve sözlü olarak aktarılan spiritual'lerin aksine, gospel şarkıları besteliydi ve biçimsel olarak yapılandırılmıştı, blues ve popüler müzik öğelerini serbestçe içeriyordu.[1]
Türü hiçbir tek figür, yaygın olarak „gospel müziğinin babası" diye anılan Thomas A. Dorsey (1899–1993) kadar belirleyici biçimde şekillendirmedi.[2] Villa Rica, Georgia'da doğan Dorsey, önce dünyevi dünyada blues piyanisti „Georgia Tom" olarak adını duyurdu; 1924'te Ma Rainey'in Wild Cats Jazz Band'ine katıldı ve ritmik eşlik konusunda bir ün kazandı.[2][3] 1930'ların başında bu blues duyarlılığını kutsal metinlerle harmanladı, şarkıları sekiz ölçülük blues biçimi üzerine kurdu ama umutsuzluğun yerine umut ve onaylama mesajları koydu — onun deyimiyle „her iki tarafta da iyi haber".[3] Bu yeni müziği tanımlamak için „gospel şarkıları" teriminin ta kendisini popülerleştiren Dorsey'di.[2]
En kalıcı bestesi olan Take My Hand, Precious Lord, 1932'de Chicago'da, karısı Nettie doğum sırasında ölüp yeni doğan oğulları bir gün sonra hayatını kaybettikten sonra yazıldı.[2][3] Dorsey kendi özgün sözlerini, George Allen'ın mevcut bir ilahisi olan „Must Jesus Bear the Cross Alone?" ezgisine yerleştirdi.[3] Ardından „Peace in the Valley"yi (1937) ve toplamda yaklaşık bin gospel şarkısı yazdı.[2] Besteciliğin ötesinde Dorsey, türün altyapısını kurdu: ülke çapında müzisyenler yetiştiren National Convention of Gospel Choirs and Choruses'ın kurucu ortağı oldu ve siyah sahipliğindeki ilk gospel yayınevini kurdu.[2] Dönemin en büyük gospel sesiyle ortaklığı, çoğu zaman „Gospel'in Altın Çağı" diye anılan dönemin başlamasına yardımcı olacaktı.[3]
O ses, New Orleans'ta doğan ve „Gospel'in Kraliçesi" olarak saygı gören Mahalia Jackson'a (1911–1972) aitti.[5] Jackson, kiliseye küçük bir çocukken şarkı söylemeye başladı, ardından Chicago'ya taşındı; orada kontralto sesi ve kutsal müziğe olan tavizsiz bağlılığı onu bir yıldız yaptı.[4] 1947 tarihli Move On Up a Little Higher kaydı iki milyon kopya sattı ve Billboard listelerinde iki numaraya ulaştı — gospel müziği için bir ilk.[4] 1950'de, normalde klasik sanatçılara ayrılan bir salon olan Carnegie Hall'da sahne aldı ve daha sonra 1957 ile 1958'de Newport Jazz Festival'de yer aldı.[4] Kariyeri boyunca dünyevi müziğe geçmek için yapılan kazançlı teklifleri reddetti; gospel'e yoğunlaşmak için hem Louis Armstrong'u hem de Earl Hines'ı geri çevirdi.[4]
Jackson, sivil haklar hareketiyle ilişkilendirilen en önde gelen gospel müzisyeni oldu. Martin Luther King Jr. ile 1956'da tanıştı ve onunla yakın bir dostluk kurdu.[4] 1963 Washington Yürüyüşü'nde, King'in isteği üzerine, konuşmasından hemen önce „I've Been 'Buked and I've Been Scorned"u söyledi.[5] King konuşurken Jackson'ın, „Onlara rüyayı anlat, Martin" diye seslendiği yaygın olarak bildirilir; bu, King'i hazırladığı metni bir kenara bırakıp Amerikan hitabetinin en ünlü pasajlarından biri olan „I Have a Dream" hatime bölümünü doğaçlamaya yöneltti.[5] King 1968'de suikaste uğradığında, Jackson cenazesinde Dorsey'nin „Take My Hand, Precious Lord"unu söyledi — King'in en sevdiği olarak adlandırdığı şarkı.[4][6]
Jackson gospel'in ruhani ağırlığını cisimleştiriyorsa, Sister Rosetta Tharpe (1915–1973) onun elektriklendirme kapasitesini açığa çıkardı. Cotton Plant, Arkansas'ta Rosetta Nubin olarak doğdu; gitar dehası bir çocuk olarak sahneye çıkmaya başladığı Pentekostal Church of God in Christ'te yetiştirildi.[7] Tharpe, gospel'in ilk büyük plak yıldızı ve ritim-and-blues ile rock-and-roll izleyicilerine ulaşan ilklerden biri oldu.[7] Sesi, ruhani sözleri yoğun bozulmuş bir elektro gitarla eşleştirdi — bu teknik, elektrikli blues ve rock'a giden yolu açmaya yardımcı oldu.[7]
1944'te kaydedilen ve 1945'te yayımlanan „Strange Things Happening Every Day", türler arası geçiş yapan ilk gospel plağı oldu; Billboard'ın „race records" listesinde iki numaraya ulaştı ve rock and roll'ün öncüsü olarak kabul gördü.[7] Sık sık „özgün soul sister" ve „rock and roll'ün vaftiz annesi" diye anılan Tharpe, Little Richard, Chuck Berry, Elvis Presley ve Johnny Cash dahil erken dönem rock öncülerini doğrudan etkiledi.[7] 2018'de, Rock and Roll Hall of Fame'e Early Influence olarak ölümünden sonra dahil edildi.[7]
Gospel, pek çok biçimi boyunca, siyah kiliseden devralınan bir dizi ortak müzikal pratikle tanımlanır. Merkezde, bir baş sesin bir koro veya cemaat tarafından, çoğu zaman tekrar eden bir nakarat üzerinde yanıtlandığı çağrı-yanıt vardır.[8] Solo şarkıcılar serbestçe doğaçlama yapar, grubun ezgi çizgileri üzerine iniltiler, haykırışlar, çığlıklar ve diğer sözel olmayan ifadeler katmanlar — Kutsallık-Pentekostal ibadetinin kutsanmış üslubundan doğrudan alınan bir icra.[8] Ritim itici ve senkoplu olup sık sık el çırpma ve bedensel hareketle vurgulanır ve müziğin duygusal yoğunluğu, yalnızca icra edilmek yerine katılımcı olmak üzere tasarlanmıştır.[1][8]
Eşlik zaman içinde gelişti. 1930'lar ve 1940'ların Golden Gate Quartet gibi jubilee dörtlüleri, son derece senkoplu bir üslupla sıkı çağrı-yanıt uyumu içinde şarkı söylerdi.[8] 1940'lardan itibaren Soul Stirrers gibi gruplar „hard gospel"e doğru kaydı, baş-tenor biçimini getirdi ve 1950'lerde gitar, ardından 1960'lara gelindiğinde piyano, Hammond org ve davul ekledi.[8] İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra, kabaca 1945'ten 1960'a kadar, bu turne dörtlüleri türün ticari „Altın Çağı" boyunca rakipsiz hüküm sürdü.[8]
Gospel'in etkisi mabedin çok ötesine yayıldı. Tür, soul ve ritim-and-blues'u doğuran vokal tekniklerini, armonik dili ve duygusal coşkuyu sağladı. Soul Stirrers'ın baş şarkıcısı Sam Cooke, gospel'den dünyevi pop'a tamamen geçen ilk isimlerdendi; soul müziğinin belirleyici bir öncüsü oldu ve kendisini izleyen bir kuşak sanatçıya ilham verdi.[9] Detroitli Baptist vaiz C. L. Franklin'in kızı Aretha Franklin, babasının kilisesinde şarkı söylemeyi öğrendi ve bu eğitimi övgüye değer bir pop ve soul kariyerine taşıdı.[11] Ocak 1972'de köklerine döndü ve Los Angeles'taki bir kilisede Rahip James Cleveland ile birlikte Amazing Grace'i canlı kaydetti; o yılın haziranında yayımlanan albüm, kariyerinin en çok satan albümü ve tüm zamanların en çok satan canlı gospel albümü oldu.[10]
Bu tarih boyunca akan ortak iplik, baskı altında dönüşümdür: köleleştirilmiş insanlar tarafından dövülen, mahalle dükkânı ve Pentekostal kiliselerinde kodlanan, Dorsey tarafından profesyonelleştirilen, Jackson tarafından konser salonlarına taşınan, Tharpe tarafından elektriklendirilen ve nihayetinde neredeyse tüm Amerikan popüler müziğinin dokusuna örülen bir müzik. Gospel, yirminci yüzyıla yalnızca ilahilerini değil, sesinin asıl dokusunu da verdi — bükülen notaları, çağrı ve yanıtı, kurtuluş çığlığını — ki bunlar bugün hâlâ soul, R&B ve rock boyunca yankılanır.[1]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.