Bir Fransız başrahibin ışıkla dolu duvarlar tasavvurunun ortaçağ Avrupası'nı nasıl yeniden şekillendirdiği — ve İtalya'daki ressamların onun yontulmuş azizlerini nasıl yaşayan insanlara dönüştürdüğü
Yaklaşık dört yüzyıl boyunca, on ikinci yüzyıl ortalarından on altıncı yüzyıla kadar, Batı ve Orta Avrupa'nın egemen görsel dili Gotik dediğimiz üsluptu — geç Orta Çağ'ın resim, heykel, vitray ve hepsinden önemlisi mimarisi.[1] Kendisinden önce gelen, daha ağır ve yuvarlak kemerli Romanesk üsluptan tedrici olarak gelişti ve her yerde aynı anda sönüp gitmedi: Kuzey Avrupa'nın bazı yörelerinde, İtalya'da Rönesans kök salarken bile on altıncı yüzyıla kadar varlığını sürdürdü.[1]
„Gotik“ sözcüğü bir iltifat değildi. Bu terim, ortaçağ yapılarının sözde „klasik olmayan çirkinliğini“ Cermen Gotlarına — Roma'yı yıkmaktan sorumlu tuttukları barbar kabilelere — yükleyen Rönesans'ın klasikçi İtalyan yazarları tarafından ortaya atıldı.[1] Ressam ve biyografi yazarı Giorgio Vasari daha 1530'da terimi küçümseyici bir tavırla kullanıyor, üslubu „canavarca ve barbarca“ bir düzensizlik olarak damgalıyordu.[2] Sonraki yüzyıllar tam da Vasari'nin hor gördüğü şeye hayran kalmaya başladıktan sonra bile bu etiket kalıcı oldu.
Bir sanat tarihi akımı için alışılmadık biçimde, Gotik üslubun oldukça kesin bir doğum yeri ve doğum tarihi vardır. Île-de-France'ta, Paris'in hemen kuzeyindeki kraliyet manastır kilisesi Saint-Denis'in koro ve ambulatuvarının 1140 ile 1144 arasında yeniden inşası sırasında ortaya çıktı.[2] İtici güç, Fransa krallarının dostu ve danışmanı olan başrahibi Suger (yaklaşık 1081–1151) idi; o, saygıdeğer manastırın mevcut kilisesinden daha görkemli bir şeyi hak ettiğine karar verdi.[3]
Suger'in yarattığı şey yalnızca daha büyük bir yapı değil, bir yapının ne olabileceğine dair yeni bir fikirdi. Romanesk yapıda parça parça evrilmiş olan mimari unsurları — sivri kemer, çapraz tonoz ve taşıyıcı payandaları — bir araya getirerek, ustaları çatının ağırlığını öyle yeniden dağıtabildiler ki duvarların artık kalın ve yük taşıyıcı olması gerekmiyordu.[1] Bunun yerine duvarlar cama dönüşerek erinebilirdi.
Suger için bu, taş ve ışıkta cisimleşen bir ilahiyattı. Maddi ışığın ilahi olana giden bir yol olduğunu savunan Sahte-Dionysios Areopagites'e atfedilen mistik yazılarla yoğrulmuştu; Suger, ışıltının insan zihnini dünyevî olandan göksel olana yükseltebileceğine inanıyordu.[3] Bu etkiyi kutlayan dizeleri yazdırmasıyla ünlüdür — „aydınlık olan, aydınlık olanla parlak biçimde birleştirilen / ve yeni ışığın nüfuz ettiği şeydir.“[3] Bu „yeni ışık“, lux nova, tüm üslubun can verici ilkesi oldu. Saint-Denis'in 11 Haziran 1144'te kralın huzurunda kutsanan korosu, bu nedenle yaygın biçimde ilk gerçek anlamda Gotik yapı ve Kuzey Fransa'nın kraliyet bölgesinde onu izleyen her şeyin prototipi olarak anılır.[3]
Bilim insanları, Suger'in kişisel olarak ne kadarını tasarladığını ve ne kadarının adı bilinmeyen bir usta duvarcının eseri olduğunu hâlâ tartışmaktadır.[3] Ama tasavvur onundu, hırs da öyle.
Gotik katedral, birbirine geçen üç yeniliğe dayanır. İlki, yarım daire biçimli Roma kemerinin yerini alan ve tonozun aşağı doğru itme kuvvetini daha verimli yönlendirerek daha yüksek bir yapıya olanak tanıyan sivri kemerdir.[1] İkincisi, ince taş kemer kaburgaların, ağır ve sürekli bir kütle yerine ince taş panellerden oluşan bir tavanı taşımak üzere çaprazlandığı çapraz tonozdur.[1] Üçüncüsü, tonozun dışa doğru itme kuvvetini yakalayıp yere taşıyan ve duvarları taşıyıcı yükünden kurtaran, dıştaki kemerli bir destek olan uçan payandadır.[1]
Bu unsurlar bir arada, daha önce hiç olmadığı kadar yüksek, ince ve açık yapı inşa etmeyi — ve ortaya çıkan duvar yüzeylerini vitrayla doldurmayı — mümkün kıldı. Kuzey Avrupa'da anıtsal vitray, on beşinci yüzyıla kadar resme fiilen egemen oldu.[1] Heykel de hak ettiği yeri buldu: Oyma azizler, krallar ve peygamberlerden oluşan sıralar büyük portalleri doldurdu ve üslup olgunlaştıkça duruş ile ifade bakımından giderek daha canlı hale geldi.[1]
Saint-Denis tohumsa, Chartres Katedrali üslubun kanonik çiçeklenmesidir. 10 Haziran 1194'te bir yangın, kriptayı, kuleleri ve Kraliyet Portali'yle ünlü batı cephesini esirgeyerek önceki katedralin büyük bölümünü yok etti.[4] Yeniden inşa, Avrupa'nın dört bir yanındaki kraliyet ve soylu hamilerce finanse edilerek neredeyse hemen başladı ve yeni kilisenin başlıca bölümleri — vitrayları ve heykelleriyle — büyük ölçüde yaklaşık yirmi beş yıl içinde tamamlandı; çatı ise 1220 dolaylarında bitirildi.[4]
Chartres'ın isimsiz usta inşacıları sistemi yeni bir tutarlılığa taşıdı. Eski dört katlı yükselişi terk edip, üst duvarları engin renkli cam perdelere dönüştüren yükselen üç katlı bir tasarımı — uzun bir kemer dizisi, dar bir trifoyum ve devasa bir clerestory — benimsediler.[4] Uçan payandaları kullanmaları, çoğu zaman bir Gotik katedraldeki ilk sistemli uygulamalardan biri olarak tanımlanır; pencerelerin bu denli büyümesini sağlayan yapısal mantık budur.[4] Chartres, başka herhangi bir ortaçağ katedralinden daha fazla olmak üzere, özgün pencerelerinden yaklaşık 150'sini hâlâ korumaktadır; bunların derin kobalt rengi bugün dünya çapında „Chartres mavisi“ olarak bilinmektedir.[4] Onu 1979'da Dünya Mirası Alanı olarak tescil eden UNESCO, Chartres'ı „Fransız Gotik sanatının doruk noktası“ olarak nitelendirir.[4]
Model hızla yayıldı. Paris'teki Sainte-Chapelle'de, Kral IX. Louis tarafından Dikenli Taç'ı barındırmak için inşa edilen ve 26 Nisan 1248'de takdis edilen yapıda, duvar neredeyse tümüyle yok olur: Üst şapel, bin'den fazla on üçüncü yüzyıl vitray panelini barındıran bir cam kafestir; üslubun daha geç, daha ağırlıksız ve daha dikey olan Rayonnant evresinin bir başyapıtıdır.[5]
Fransız duvarcılar taşta göklere uzanırken, İtalyan resminde koşut bir devrim açılıyordu — Gotik'ten doğan ve sonunda onu aşan bir devrim. Nesiller boyunca İtalyan pano ressamları, Bizans sanatından türeyen üsluplaştırılmış „Yunan tarzı“ olan maniera greca içinde, düz altın zeminleri ve hiyeratik, bu dünyaya ait olmayan figürleriyle çalışmıştı.[9] Cimabue bunun önde gelen uygulayıcılarından biriydi, ancak daha onun yapıtlarında katı kurallar gevşemeye başlamıştı.[9]
Belirleyici kopuş, geleneğin — Vasari tarafından kaydedildiği üzere — Cimabue'nin öğrencisi olarak nitelendirdiği Giotto (yaklaşık 1267–1337) ile geldi.[6] Giotto, Bizans üsluplaştırmasını şaşırtıcı bir doğalcılık uğruna terk etti: Figürleri sağlam biçimde üç boyutlu olup gerçek bir ağırlığa, doğal drapeye ve gerçek duyguyu yansıtan yüzlere sahiptir.[6] Başyapıtı, Padua'daki Scrovegni (Arena) Şapeli'nin yaklaşık 1305'te tamamlanan, Meryem'in ve İsa'nın yaşamlarını betimleyen fresk dizisidir.[6] Lamentation gibi sahnelerde yas tutanlar, resmin bin yıldır göstermediği bir psikolojik derinlikle ağlar, kucaklaşır ve geri çekilir.[6] Giotto'nun kendi sağlığında yazan şair Dante, Giotto'nun Cimabue'nin ününü gölgede bıraktığına hükmetti.[6] Floransa, 1334'te onu katedralinin baş mimarı olarak atayarak onurlandırdı; burada o temmuz ayında başlanan ünlü çan kulesini tasarladı.[6]
Giotto yalnız çalışmadı. Siena'da Duccio di Buoninsegna, 9 Haziran 1311'de tüm kenti kapsayan bir kutlama ortasında Siena Katedrali'nin baş sunağına yerleştirilen devasa çift yüzlü sunak panosu Maestà'yı tamamladı.[7] Duccio'nun sanatı, Gotik'in ışıltılı altınını ve zarafetini korudu, ancak bunu kutsal figürlerin daha yumuşak, daha insanca bir sunumuna yöneltti ve İtalyan resmini Bizans soyutlamasından uzaklaşan uzun yolculuğuna sokmaya yardım etti.[7]
On dördüncü yüzyıl kapanırken, Avrupa'nın dört bir yanındaki saray ressamları, Uluslararası Gotik olarak bilinen incelikli, zarif, mücevhersi bir tarzda birleşti.[1] Onun en yüce anıtı, Limbourg brothers — Paul, Herman ve Jean — tarafından Fransız kraliyet kitapseveri Berry Dükü Jean için yaklaşık 1412 ile 1416 arasında resmedilen tezhipli bir dua kitabı olan Très Riches Heures du Duc de Berry'dir.[8] Üç ressamın ve hamilerinin tümü 1416'da ölünce yarım kalan elyazmasının, titizlikle gözlemlenmiş manzaraları ve emekçi köylüleriyle takvim sayfaları, geç ortaçağ sanatının en görkemli başarıları arasında yer almayı sürdürmektedir.[8]
İtalya'da, Giotto ve Duccio'nun öncülük ettiği doğalcılık tam anlamıyla bir Rönesans'a sertleşecekti; Giotto'nun bu yüzden bu kadar sık yeni çağın ilk ressamı olarak anılmasının nedeni tam da budur. Ama Gotik'in kendisi hiçbir zaman tümüyle ölmedi. Üç yüzyıl sonra on dokuzuncu yüzyıl Britanyası onu yeniden keşfetti: Augustus Pugin ve yazar John Ruskin önderliğindeki mimarlar ve eleştirmenler, ortaçağ zanaatkârlığının sanayi modernliğine ahlaki bir azar sunduğunu savunarak bir Gotik Canlanması'nı savundular.[10] Pugin'in Charles Barry ile Londra'da yeniden inşa edilen Westminster Sarayı üzerindeki işbirliği, harekete en ünlü kamusal yüzünü kazandırdı.[10] Ruskin'in Venedik'in Taşları (1851–53) ve Mimarinin Yedi Kandili (1849) eserleri davayı düzyazıyla savundu.[10]
Bu ardıl yaşam, Gotik'in başarısının en güvenilir ölçüsüdür. Tek bir başrahibin ışığa duyduğu özlemden doğan bir üslup, dört yüzyıl içinde koca bir uygarlığın mimarisi haline geldi — ve sonra, çok daha sonra, yeni bir çağın geçmişin ağırlığını hissetmek istediğinde başvurduğu dil oldu.
[1]: Britannica, „Gotik sanat.“ [2]: Wikipedia, „Gotik sanat.“ [3]: Wikipedia, „Suger“ / Smarthistory, Saint-Denis. [4]: Wikipedia, „Chartres Katedrali“ / UNESCO. [5]: Wikipedia, „Sainte-Chapelle“ / Sainte-Chapelle resmî sitesi. [6]: Wikipedia, „Giotto.“ [7]: Wikipedia/Britannica, „Maestà (Duccio).“ [8]: Wikipedia, „Très Riches Heures du Duc de Berry.“ [9]: Wikipedia, „Cimabue“ / „Maniera greca.“ [10]: Wikipedia, „Gotik Canlanması mimarisi“ / „Augustus Pugin.“
Henüz yorum yok — ilk sen ol.