1. Ana Sayfa
  2. Keşfet
  3. Iranian Cinema: Poetry, Restraint, and the Art of Looking
Iranian Cinema: Poetry, Restraint, and the Art of Looking
EditörlükFilm

İran Sineması: Şiir, Tutumluluk ve Bakma Sanatı

Bir ulusal sinemanın sansürü ve kırsal sadeliği modern çağın en etkili film geleneklerinden birine nasıl dönüştürdüğü

CE
Caleido Editorial Team18 Haziran 20268 dk okuma0 görüntülenme

Sessiz Bir Radikalizmin Sineması

Çok az ulusal sinema, bu denli ağır kısıtlamalar altında çalışırken İran sinemasının uluslararası saygınlığına ulaşabilmiştir. Yaklaşık altı on yıl boyunca İranlı film yapımcıları, mütevazı bütçeleri, kırsal mekânları, profesyonel olmayan oyuncuları ve devlet sansürünün baskılarını kendine özgü bir sinema diline dönüştürdü — bu dil, dünyanın büyük festivallerinde hümanizmi, kurgu ile belgesel arasındaki sınırları bulanıklaştırması ve aldatıcı biçimde yalın yüzeyleriyle değer gördü.[1] 1990'ların sonuna gelindiğinde, bu alana ilişkin bir incelemenin ifade ettiği gibi, „saygın hiçbir festival İran'dan en az bir film olmadan yapamazdı."[1]

Bu geleneği dikkat çekici kılan yalnızca sanatsallığı değil, paradoksudur da: belirleyici eserlerinin çoğu baskıya rağmen değil, bir bakıma onun aracılığıyla yapıldı — devletin doğrudan izin vermediği konularda konuşmak için metafor, alegori ve çocuk figürü kullanılarak.[2] Sonuç, aynı anda hem mahrem hem felsefi açıdan iddialı, biçimsel olarak oyuncu ve ahlaki açıdan ciddi bir eser bütünüdür.

Kökenler: İran Yeni Dalgası

Modern İran sanat filmi 1979 devriminden önce, İran Yeni Dalgası olarak bilinen akımla başlar. Eleştirmenler genellikle akımın belirleyici gelişini 1969'a tarihlerler; o yıl, Dariush Mehrjui yönetmenliğindeki The Cow, Mesud Kimyai'nin Qeysar filmiyle birlikte ortaya çıktı; Davud Mollapur'un Shohare Ahoo Khanoom (1968) filmiyle birlikte bunlar yaygın olarak akımın kurucu filmleri olarak anılır.[3] Dalga, 1979'da devrimin onu kesintiye uğratmasına dek sürdü.[3]

Önemli bir öncül, modernist şair Forough Farrokhzad tarafından bir cüzzam kolonisinde geçen kısa bir belgesel olan The House Is Black (1963) idi; bu film yaygın olarak Yeni Dalga'nın bir öncüsü olarak kabul edilir ve 1963'te Oberhausen Uluslararası Kısa Film Festivali'nde belgesel kategorisinde büyük ödülü kazandı.[3] Bu filmler, dönemin Avrupa sanat sinemasıyla, özellikle İtalyan yeni gerçekçiliğiyle ortak özellikler taşıyordu ve kurgu ile belgesel arasındaki sınırları bulanıklaştıran belirgin biçimde İranlı bir deyişi savunuyordu.[3] Akıma ilişkin akademik çalışmalar, onun maddesellikle olan ilgisini — yıkıntılar, kerpiç mimari, insan bedeni — ve teorisyen Siegfried Kracauer'in ruhuna uygun olarak, sinemanın fiziksel gerçekliği kurtarma gücüne olan inancını vurgular.[4] Mehrjui'nin yanı sıra Ebrahim Golestan, Forough Farrokhzad, Nasser Taghvai ve Parviz Kimiavi gibi figürler akımın şiirsel, modernist duyarlılığını biçimlendirdi.[4]

Aynı derecede önemli olan bir kurumdu: Kanun olarak bilinen Çocukların ve Genç Yetişkinlerin Entelektüel Gelişimi Enstitüsü; burada 1970'te genç bir Abbas Kiarostami bir film yapım bölümü kurdu ve ilk kısa filmi The Bread and Alley'i yaptı.[5] Kanun, sonraki nesil boyunca İran sinemasını tanımlayan yeteneğin büyük bölümünü yetiştirecekti.

Devrimden Sonra: Bir Yöntem Olarak Kısıtlama

1979 devrimi üretimi durdurdu ve ayrıntılı bir düzenleyici çerçeve dayattı — senaryolar, çekim ve gösterim için izinler ile giyim, dokunma ve kadınların, siyasetin, dinin ve cinselliğin tasvirini düzenleyen ahlaki kurallar.[2] Bu sınırlar, sanat biçimini söndürmek yerine onu yeniden biçimlendirdi. Örtüsüz kadın bedeni ve romantik mahremiyet büyük ölçüde yasak olduğundan, film yapımcıları duyguyu çocuklar ve kırsal yaşam aracılığıyla aktardı ve sansürün gözünden kaçan alegorik, metafor açısından zengin eserler üretti.[2]

Devlet ayrıca ihracat için altyapı da kurdu: 1983'te kurulan Farabi Sinema Vakfı, sinemanın uluslararası tanınma kazanabileceğini umarak teknik inceliği teşvik ederken İran filmlerini yurt dışında tanıttı.[1][2] Ve bu gerçekleşti. Kiarostami'nin Arkadaşımın Evi Nerede? (1986) filmi ilk kez 1988'de Nantes'ta gösterildi ve ardından Locarno'da bir Bronz Leopar aldı; bu, bir anlatımın „İran filmlerinin yurt dışındaki varlığında bir tırmanış" olarak adlandırdığı şeyi tetikledi; 1990'a gelindiğinde İran sineması, 78 uluslararası festivalde 230 filmle ani bir doruğa ulaştı.[1]

Abbas Kiarostami: Belirleyici Figür

İran sinemasının uluslararası yükselişini bir film yapımcısı temsil ediyorsa, o da Abbas Kiarostami'dir (1940-2016).[5] Eseri, gerçeklik ile kurgu arasındaki zarı, onun imzası hâline gelen bir sabırla araştırır. Koker üçlemesi olarak bilinen — Where Is the Friend's House? (1987), Ve Hayat Devam Ediyor... (1992) ve Zeytin Ağaçlarının Altında (1994) — kuzey İran'daki bir köyde ve çevresinde geçer ve belgeseli, komediyi ve trajediyi kendine göndermeli masallar hâline getirir.[5] Close-Up (1990) filminde Kiarostami, yönetmen Muhsin Mahmalbaf'ı taklit eden bir adamın gerçek hikâyesini yeniden sahneledi ve gerçek katılımcıları, sinemayı, aldatmayı ve özlemi sorgulayan bir belgesel-kurgu kilometre taşında kendileri olarak rol aldırdı.[6]

Uluslararası saygınlığı, Taste of Cherry (1997) — öldükten sonra kendisini gömecek birini arayan bir adam üzerine sade, felsefi açıdan yüklü bir dram — 1997 Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye'yi kazandığında pekişti; bu ödülü Shohei Imamura'nın Yılanbalığı filmiyle paylaştı.[5][1] Kiarostami'nin erişimi, Akira Kurosawa'nın, Satyajit Ray'in ölümünden sonra „Yerini alacak tam da doğru kişiyi bize verdiği için Tanrı'ya şükrettim" demesine yetecek kadar küreseldi.[5] İtalya'da çekilen Aslı Gibidir (2010) de dâhil olmak üzere uluslararası alanda deney yapmaya devam etti.[5]

Asghar Farhadi: Dünya İçin Ahlaki Dram

Daha sonraki bir nesil, İran sinemasını yoğun kurgulu ahlaki ve toplumsal drama daha derinden taşıdı. Asghar Farhadi (1972 doğumlu), kolay yargıdan kaçınan karmaşık topluluk filmleri üzerine ününü inşa etti; bu, Elly Hakkında (2009) ile başladı.[7] Çıkış filmi A Separation (2011) — sınıf, inanç ve toplumsal cinsiyet sorularına dallanan bir çiftin boşanma hikâyesi — 2011 Berlin Film Festivali'nde Altın Ayı'yı kazandı ve ardından 2012 töreninde En İyi Yabancı Dilde Film dalında Akademi Ödülü'nü kazanan ilk İran filmi oldu.[7][1] Farhadi, 2017'de kendisine ikinci bir Oscar kazandıran The Salesman (2016) ile bu başarıyı tekrarladı; ABD göçmenlik kısıtlamalarını protesto etmek için törene katılmayı reddetti.[7] 2012'de Time onu dünyanın en etkili yüz insanı arasında gösterdi.[7]

Jafar Panahi: Hüküm Altında Sinema

Hiçbir film yapımcısı İran sanatsallığı ile devlet arasındaki gerilimi Jafar Panahi'den daha çarpıcı biçimde dramatize etmez. Kiarostami'nin eski asistanı olan Panahi, Cannes'da Altın Kamera'yı kazanan The White Balloon (1995) ve İran'da kadınlara yönelik muameleyi eleştiren, yurt içinde yasaklanmadan önce Venedik'te Altın Aslan'ı alan Çember (2000) ile kendini gösterdi.[8]

Aralık 2010'da bir İslam Devrim Mahkemesi, Panahi'yi devlet aleyhine propaganda yapmaktan mahkûm etti ve onu altı yıl hapis ile film yapma ya da yönetme konusunda yirmi yıllık bir yasağa çarptırdı.[8] Yine de yarı gizli çalışarak devam etti. Bu Bir Film Değildir (2011) İran'dan bir USB bellekte kaçırıldı; Taksi Tahran (2015) Berlin'de Altın Ayı'yı kazandı; ve No Bears (2022) Venedik'te bir Özel Jüri Ödülü kazandı.[8] 2025'te It Was Just an Accident Cannes'da Altın Palmiye'yi kazandı ve Panahi'yi üç büyük Avrupa festivalinin de en yüksek ödüllerini kazanan yalnızca dört yönetmenden biri yaptı.[8]

Daha Geniş Bir Takımyıldız

Gelenek, en tanınmış üç figürünün çok ötesine uzanır. İran sinemasının yeni dalgasında önde gelen bir figür olan Muhsin Mahmalbaf, Gabbeh (1996) gibi filmlerle festival tanınırlığı kazandı ve kızı Samira Mahmalbaf, on yedi yaşında Elma (1998) filmini Cannes'ın resmi seçkisine taşıdı; film burada Un Certain Regard bölümünde gösterildi.[9][10] Majid Majidi'nin Cennetin Çocukları (1997) filmi, En İyi Yabancı Film dalında Akademi Ödülü'ne aday gösterilen ilk İran filmi oldu.[1] Bu yetenek derinliği, eleştirmenlerin İran sinemasını neden bu kadar sık dünyanın en yenilikçi sinemalarından biri olarak tanımladığının bir parçasıdır.[2]

Miras

İran sinemasının kalıcı katkısı, derin eserlerin radikal sınırlamadan doğabileceğini kanıtlamasında yatar. Film yapımcıları, ölçek bakımından hümanist, doku bakımından yeni gerçekçi, filme alma eylemine dönük ve çocukları ve sıradan yaşamları seven, tanınabilir bir poetika oluşturdu — bu poetika, sanat sinemasını İran'ın sınırlarının çok ötesinde etkiledi.[1] Bunun sansür altında gerçekleşmesi, geleneğin merkezî paradoksudur: kısıtlama filmleri yalnızca biçimlendirmekle kalmadı, birçok durumda onları keskinleştirdi de; bir ima, metafor ve ahlaki dikkat estetiğini dayattı.[2]

Jafar Panahi'nin süregelen hikâyesi — mahkûm edilen, yasaklanan, hapsedilen ve yine de dünyanın en yüksek film onurlarını kazanan — İran sanatsallığı ile otorite arasındaki gerilimin çözülmemiş kaldığını gösterir.[8] Bu aynı zamanda geleneğin direncini de doğrular. Koker'in tozlu yollarından Farhadi'nin Tahran'ındaki mahkeme salonlarına ve merdiven boşluklarına kadar İran sineması, yakından gözlemlenen en küçük insan jestlerinin bütün bir toplumun ağırlığını taşıyabileceğinde ısrar etmeye devam ediyor.[4]

[1]: Encyclopaedia Iranica, „The International Reception of Iranian Cinema." [2]: Dawn, „Spotlight: The Blossoming of Iranian Cinema." [3]: Wikipedia, „Iranian New Wave." [4]: MoMA / post, „From the Body of Ruin to the Ruin of Body: On Materiality and the Iranian New Wave Cinema, 1960–1979." [5]: Wikipedia, „Abbas Kiarostami." [6]: Wikipedia, „Close-Up (1990 film)." [7]: Wikipedia, „Asghar Farhadi." [8]: Wikipedia, „Jafar Panahi." [9]: Encyclopaedia Britannica, „Mohsen Makhmalbaf." [10]: Festival de Cannes, „Samira Makhmalbaf."

References

  1. 1.The International Reception of Iranian Cinema. Encyclopaedia Iranica (Cinema Iranica) ↗
  2. 2.Spotlight: The Blossoming of Iranian Cinema. Dawn ↗
  3. 3.Iranian New Wave. Wikipedia ↗
  4. 4.From the Body of Ruin to the Ruin of Body: On Materiality and the Iranian New Wave Cinema, 1960–1979. The Museum of Modern Art (post) ↗
  5. 5.Abbas Kiarostami. Wikipedia ↗
  6. 6.Close-Up (1990 film). Wikipedia ↗
  7. 7.Asghar Farhadi. Wikipedia ↗
  8. 8.Jafar Panahi. Wikipedia ↗
  9. 9.Mohsen Makhmalbaf. Encyclopaedia Britannica ↗
  10. 10.Samira Makhmalbaf. Festival de Cannes ↗
iranianfilmhistory
Tartışma0 yorum

Tartışmaya katılmak için giriş yap.

Henüz yorum yok — ilk sen ol.

caleido

sürüm 1.0.372

Discord'a katılomelasHakkımızdaŞehirlerGizlilik PolitikasıHizmet ŞartlarıVeri SilmeYardım
© 2026 Caleido