On birinci yüzyıldan bir saray hanımının romanından Murakami'nin küresel gerçeküstücülüğüne, tek bir geleneğin gelip geçiciliği nasıl sanata dönüştürdüğü
Pek az edebî gelenek, biçim başka yerlerde tutunmadan bin yıl önce dünyanın ilk psikolojik romanını ortaya koyduğunu — üstelik bunu, kendi kültürünün pek de saygı göstermediği bir yazıyla yazan bir saray hanımının elinden çıkarmış olduğunu — iddia edebilir. Japon edebiyatı tam da böyle bir gelenektir: kadim, öz farkındalığı yüksek ve en eski şiirlerinden itibaren, tam da gelip geçici oldukları için şeylerin güzelliğine kapılmış bir gelenek. Heian aristokrasisinin saray günlüklerinden çağdaş kurmacanın küresel olgusuna dek, gelip geçiciliği, ölçülülüğü ve duygusal inceliği tutarlı bir biçimde kalıcı sanata dönüştürmüştür.
Japon yazını, bir ulusun mitlerini kayda geçirme ediminde başlar. Günümüze ulaşan en eski iki eser, Kojiki (712) ve Nihon Shoki (720), Japonya'nın kuruluş efsanelerini ve imparatorluk soyunun mitolojik kökenlerini yazıya geçirmiştir.[1] Bu kayıtlar, Japon kültürünün hâlâ büyük ölçüde Çin yazı ve bilgi modellerine dayandığı Nara döneminde kaleme alınmıştır.[1]
Şiir ise Japonya'ya ilk belirgin biçimde yerli edebî sesini kazandırdı. Man'yōshū, yani „On Bin Yaprak Derlemesi“, Japon waka şiirinin günümüze ulaşan en eski seçkisidir ve 759'dan bir süre sonra derlenmiştir.[2] 4.500'den fazla şiiri gündelik yaşamı, doğayı, aşkı ve yası kapsar; bu şiirler, Çin karakterlerini sesleri için kullanan erken bir sistem olan man'yōgana ile yazılmıştır — yine de yazı sistemine modern adını veren hantal bir çözüm.[2] Seçkinin derlenmesi genel olarak şair Ōtomo no Yakamochi'ye atfedilir.[2]
Klasik Japon edebiyatının kültürel doruğu, saray hanımlarının ortaya koyduğu şiir, günlük ve kurmacayla dikkat çeken bir çağ olan Heian döneminde (794-1185) yaşandı.[3] Japonya Çin'den daha bağımsız hale geldikçe, soylu kadınlar kendi dillerine daha uygun, akıcı bir Japon yazısı geliştirdiler; erkekler ise büyük ölçüde Çince yazmayı sürdürdüler.[3] Kadın merkezli bu edebî kültür, geleneğin belirleyici başyapıtını ortaya çıkardı.
On birinci yüzyılın başlarına doğru, saray hanımı Murasaki Shikibu, bir imparatorun oğlu Hikaru Genji'nin yaşamını ve aşklarını anlatan engin bir anlatı olan The Tale of Genji eserini tamamladı.[4] Birçokları tarafından dünya edebiyatı tarihindeki ilk roman sayılan bu eser, bu ayrıcalığı uzunluğundan çok yönteminden ötürü hak eder: karakterlerinin ruhsal durumlarına gösterdiği sürekli dikkat ve onların iç dünyalarına dair kavrayışı.[5] Çince sarayın itibarlı dili olmayı sürdürdüğünden — erkekler Çincenin bilgince bir biçimiyle yazarken, halk dilindeki Japonca düzyazı ciddi bir bilgi olarak daha az ağırlık taşıdığından — kadınlara edebî üstünlüklerini kazandıran, işte bu halk diline olan hâkimiyetleriydi.[3]
Heian sarayından itibaren Japon edebiyatından geçen tek bir fikir varsa, o da çoğunlukla „şeylerin hüznü“ ya da „şeylere duyarlılık“ diye çevrilen mono no aware'dir. Aware, Heian döneminde, dünyanın gelip geçici güzelliği karşısında duyulan derin, ölçülü bir duyguyu — hüznü, dokunaklılığı, keskin bir duyarlılığı — anlatan bir deyişti.[6] Yüzyıllar içinde, güzelliğin bizzat kendisinin hüzünlü ve gelip geçici doğasına dair incelmiş bir farkındalığa dönüştü.[6]
Kavram, kuramsal kesinliğini, eski Japon metinlerine içsel değerlerini ortaya çıkarmak için titiz bir filolojik inceleme uygulayan, „Ulusal Öğreti“ (Kokugaku) canlanmasının önderlerinden, on sekizinci yüzyıl bilgini Motoori Norinaga'ya (1730-1801) borçludur.[6] mono no aware'yi The Tale of Genji'nin — ve sonradan Man'yōshū gibi eserlerin — merkezî teması olarak çözümleyen Norinaga'nın bu analizi, fikri Japon estetiğinin ön sıralarına taşıyan şey oldu.[6] Bu duyarlılık — aşırılık yerine ölçülülük, beyan yerine ima, her şeyin gelip geçmek zorunda olduğuna dair keskin bir farkındalık — geleneğin şiirini, düzyazısını ve hatta modern kurmacasını biçimlendirecekti.
Gelip geçiciliğin estetiği, en damıtılmış ifadelerinden birini, Japonya'nın en saygın haiku ustası olan on yedinci yüzyıl şairi Matsuo Bashō'da buldu. The Narrow Road to the Deep North (Oku no Hosomichi) adlı eseri, 1689 ilkbaharında başlayan, Honshu'nun kuzey bölgelerinde yaklaşık beş ay süren ve 1.500 mil dolayında bir yolculuğu kayda geçirir.[8] haibun'un — düzyazıyla örülmüş şiirin — çığır açıcı bir örneği olarak doğanın güzelliği, zamanın akışı ve özlemin dokunaklılığı üzerine düşünür.[8] İlk kez 1702'de ölümünden sonra yayımlanan eser, tüm Japon edebiyatındaki en güzel seyahat yapıtlarından biri sayılır.[8]
Japonya'nın on dokuzuncu yüzyılın sonunda ve yirminci yüzyılda Batı'yla karşılaşması, edebiyatını köklerinden koparmadan dönüştürdü. Sonuç, geleneksel duyarlılığı modern biçimle evlendiren ve Japon kurmacasını küresel bir okur kitlesine taşıyan bir yazarlar kuşağı oldu.
Yasunari Kawabata (1899-1972), 16 Ekim 1968'de, „Japon zihninin özünü büyük bir duyarlılıkla dile getiren anlatı ustalığı nedeniyle“ onurlandırılarak Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan ilk Japon oldu.[9] 1924'te, Avrupa kübizmi, dışavurumculuğu ve dadacılığından beslenen avangart Shinkankakuha („Yeni Duyumcular“) akımının kurulmasına katkıda bulunmuştu.[9] En ünlü romanı Snow Country (Yukiguni), 1935 ile 1937 arasında tefrika edildi; hüzünlü güzelliği, eksiltili yapısı ve kayıpla olan uğraşı, tam da Nobel komitesinin övdüğü o Japon estetiğini örnekler.[9] Kawabata 1972'de, görünüşe göre intihar ederek öldü; ancak ona yakın olanlar bunun bir kaza olabileceğine inanıyordu.[9]
Dostu ve himaye ettiği Yukio Mishima (doğum adı Kimitake Hiraoka, 1925-1970) daha karanlık, daha şiddetli bir vizyonun peşinden gitti. Yarı otobiyografik eserleri Confessions of a Mask (1949) ve The Temple of the Golden Pavilion (1956), onu önemli bir romancı olarak öne çıkardı ve 1960'lar boyunca beş kez Nobel Ödülü'ne aday gösterildi.[10] Mishima'nın yaşamı, modern edebiyat tarihinin en sarsıcı olaylarından biriyle son buldu. 25 Kasım 1970'te, dörtlemesi The Sea of Fertility'nın son müsveddesini editörüne teslim ettikten sonra, kendisi ve özel milisi Tatenokai'nin („Kalkan Cemiyeti“) dört üyesi Tokyo'da bir askerî komutanın makamını ele geçirdi, Öz Savunma Kuvvetleri'ni ayaklanmaya çağırdı ve — birlikleri harekete geçirme girişimi başarısız olunca — seppuku, yani bir müridin başını gövdesinden ayırmasının izlediği ritüel karın deşme eylemini gerçekleştirdi.[10][11] Dörtlemenin son cildi The Decay of the Angel, ölümünden aylar sonra, 1971'de yayımlandı.[11]
Japonya'nın ikinci Nobel ödüllü yazarı Kenzaburō Ōe (1935-2023) ödülü 1994'te, „şiirsel bir güçle, yaşam ile mitin yoğunlaşarak bugünkü insanlık halinin ürkütücü bir tablosunu oluşturduğu hayalî bir dünya yaratan“ yazar olarak aldı.[12] Karanlık ve şiirsel romanları, savaş sonrası kuşağının hayal kırıklığından ve engelli bir oğlu büyütme deneyiminden beslendi.[12]
Çağdaş hiçbir Japon yazar Haruki Murakami (doğ. 1949) kadar geniş bir uluslararası üne kavuşmadı. 1979'da Hear the Wind Sing ile ilk eserini verdikten sonra, genç Japonlar arasında milyonlarca satan, nostaljik ve melankolik bir aşk öyküsü olan Norwegian Wood (1987) ile büyük çıkışını yaptı.[13] Sonraki romanları — aralarında The Wind-Up Bird Chronicle (1994-95), Kafka on the Shore (2002) ve 1Q84 (2009-2010) — büyülü gerçekçiliği, gerçeküstücülüğü ve varoluşsal temaları, kendine özgü ve anında tanınan bir üslupta harmanlar.[13] Eserleri yaklaşık elli dile çevrildi ve Japonya dışında milyonlarca sattı; bu da ona Franz Kafka Ödülü (2006) ve Kudüs Ödülü (2009) gibi onurlar kazandırdı.[13] Murakami'nin kurmacasında yabancılaşmış anlatıcılar, caz, ortadan kaybolan kediler ve paralel dünyalar, geleneğin özlem ve gelip geçicilikle ilgili eski uğraşlarını küresel ve çağdaş bir okur kitlesi için yeniden çerçeveler.
Murasaki Shikibu'dan Haruki Murakami'ye uzanan yay bin yıldan fazlasını kapsar; yine de bir süreklilik varlığını sürdürür. Saray hanımının ruhsal inceliği, mono no aware'ye Heian duyarlılığı, Bashō'nun gelip geçici bir anı on yedi heceye damıtması ve modern ustaların güzellik, ölüm ve zamanın akışı üzerine düşünceleri, hepsi ortak bir mirası paylaşır: hüznü neredeyse zarafete yakın bir şeye dönüştüren, gelip geçici olana yönelik bir dikkat.
O miras artık dünyaya aittir. İki Nobel Ödülü, ilk romana dair temel iddia ve yaklaşık elli dilde okunan çağdaş kurmaca, Japon edebiyatını herhangi bir kültürün en etkili edebiyatları arasına yerleştirmiştir. Başarısı yalnızca kadimliğinde değil, bir bin yıllık değişim boyunca, tam da gelip geçen şeylerin, en açık biçimde görülmeye değer şeyler olduğunda diretmesindedir.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.