1. Ana Sayfa
  2. Keşfet
  3. Mannerism: Elegance Under Pressure
Mannerism: Elegance Under Pressure
EditörlükArt

Manyerizm: Baskı Altında Zarafet

Bir kuşak İtalyan sanatçının, bilgili, kaygılı ve son derece yapay yeni bir üslup icat etmek için Yüksek Rönesans'ın kusursuz uyumunu nasıl bozduğu

CE
Caleido Editorial Team17 Haziran 20268 dk okuma0 görüntülenme

Kusursuzluğun gölgesinde doğan bir üslup

1520’lere gelindiğinde İtalyan resmi, kendi ustalarının pek çoğunun bir zirve olarak gördüğü bir noktaya ulaşmıştı. Yüksek Rönesans; dengeli bir denge, idealize edilmiş insan oranı ve dingin bir mekânsal berraklık sanatı üretmişti. Ardından gelen kuşak, can sıkıcı bir soruyla karşı karşıya kaldı: kusursuzluğa zaten ulaşılmışken ne yapılır? Yanıtları, 1520’lerde Yüksek Rönesans’ın sonundan 1590 civarında Barok’un başlangıcına kadar İtalya’da egemen olan bir üslup olan Manyerizm’di.[1]

Adın kendisi sorunu kayda geçirir. „Manyerizm“, „üslup“ ya da „tarz“ anlamına gelen İtalyanca maniera sözcüğünden türer; bu sözcük, on altıncı yüzyılda Floransalı ressam ve biyografi yazarı Giorgio Vasari tarafından, 1550’de yayımlanan ve 1568’de genişletilmiş biçimde yeniden basılan En Seçkin Ressamların, Heykeltıraşların ve Mimarların Hayatları adlı yapıtında kullanılmıştır.[2] Vasari için maniera bir övgüydü: sanatta üstünlük; incelik, buluş zenginliği (invenzione) ve virtüöz bir teknik ustalık gerektiriyor, tamamlanmış yapıtta zeka ve çalışma kendini gösteriyordu.[3] Kendi dönemini, çevresinde serpilirken gördüğü „modern üslup“ olarak la maniera moderna diye tanımlamış ve kendisini de bunun ustaları arasında saymıştır.[3]

Manyerizm Floransa ve Roma’da doğdu ve oradan Kuzey İtalya’ya, nihayetinde de Orta ve Kuzey Avrupa’nın büyük bölümüne yayıldı.[1] Onu Rönesans’tan bir gerileyiş olarak değil, bilinçli bir sapma olarak anlamak en doğrusudur: zarafetin, teknik gözü pekliğin ve tuhaf olana duyulan rafine bir beğeninin bilinçli biçimde işlenmesi.[1]

Onu biçimlendiren baskılar

Manyerizm’e kendine özgü gerilimini iki güç verdi. İlki sanatsaldı. Michelangelo ve Raphael’in geç dönem yapıtları yeni üslubu derinden biçimlendirdi; daha genç sanatçılar Michelangelo’nun Sistine Şapeli tavanını, Medici mezarlarını ve Mahşer yapıtını incelediler ve onun kaslı, bükülmüş figürlerinin görkemli azametini, yani terribilità’yı özümsediler.[3] Kusursuzlaşmış bir doğalcılığı miras alan sonraki kuşak, bunu daha da öteye, yapaylığa, karmaşıklığa ve kendi başına bir amaç olarak buluşa taşıdı.

İkinci güç tarihsel bir travmaydı. 1527’deki Roma Yağması, İmparator V. Karl’ın ordusu papalık kentini istila ettiğinde, kentin sanatsal hamilik sistemini paramparça etti ve sanatçılarını dört bir yana dağıttı.[1] 1520’lerde Roma’da çalışmakta olan pek çoğu kaçtı.[4] Bu dağılma, yerel bir İtalyan tarzını, Gotik’ten bu yana ilk uluslararası sanat üslubu olarak adlandırılan şeye dönüştürdü.[3] Yağmadan sonra Fransa kralı I. François İtalyan sanatçıları ülkesine getirtti; bunların arasında, kraliyet konutu Fontainebleau’yu dönüştürmeye yardım eden ve sözde Fontainebleau Okulu’nun tohumlarını eken Rosso Fiorentino, Benvenuto Cellini ve Francesco Primaticcio da vardı.[4]

Manyerizm neye benzer

Manyerist sanat, dilbilgisini bir kez öğrendiğinizde ilk bakışta tanınabilir. Figürlerin uzuvları çoğunlukla zarif ama tuhaf biçimde uzatılmıştır, başları küçüktür ve hatları biçemlenmiştir; duruşları zorlama ya da yapmacık görünür.[1] Tercih edilen yöntem, mekânın içinde kıvrılan, sarmal, S kıvrımlı bedeni anlatan figura serpentinata’ydı.[5] Kompozisyonlar çoğu zaman Yüksek Rönesans tasarımının tek, kararlı odak noktasını terk eder; bunun yerine kalabalık yüzeyleri, belirsiz ya da sıkıştırılmış mekânı ve uyum yerine kararsızlığı yeğleyen huzursuz bir gerilimi öne çıkarır.[5] Renk de önceki dönemin doğal, tamamlayıcı paletlerinden ayrılır: Manyeristler asit yeşili, buz gibi tonların alışılmadık, kimi zaman tırmalayıcı bileşimlerini yeğlerdi.[1]

Tüm bunların altında, doğalcılık yerine yapaylığa, entelektüel inceliğe, zekaya ve görsel alıntıya ve özellikle portrede belirli bir serinkanlı duygusal mesafeye duyulan kavramsal bir bağlılık yatar.[3] Yüksek Rönesans çabayı zahmetsiz bir dengenin ardında gizlemeye çalışırken, Manyerizm kendi zekiliğini gözler önüne serer.

Pontormo ve üslubun gelişi

Manyerizm’in gelişini muştulayan yapıt olarak en çok anılan eser, Jacopo da Pontormo’nun Floransa’daki Santa Felicita kilisesindeki Capponi Şapeli için yaptığı sunak resmidir. 1525’te Ludovico Capponi tarafından ısmarlanan ve 1528’de tamamlanan Deposition from the Cross (Defin olarak da adlandırılır), neredeyse her Rönesans geleneğini terk eder.[6] Ahşap üzerine tempera ile yapılan eser, dönüp duran, ağırlıksız figürleri tanımsız bir mekâna doldurur, haçı tümüyle dışarıda bırakır ve sahneyi parlak pembelerin ve mavilerin gerçeküstü bir paletine banar.[6] Bedenler uzatılmıştır ve kompozisyonun sağlam bir zemini yoktur; tüm imge yüzüyormuş gibi görünür; bir olayın birebir kaydı olmaktan çok, capcanlı, dinamik renkle aktarılmış duygusal bir görüdür.[6] Pontormo’nun genç çırağı Agnolo Bronzino, şapelin bezemesini boyamaya yardım ederek yeni tarzı kaynağında öğrendi.[6]

Parmigianino ve kuğu boyunlu Meryem

Kapıyı Pontormo açtıysa, ders kitabı niteliğindeki örneği Parmigianino ortaya koydu. Madonna with the Long Neck adlı eseri 1534’te Parma’da Elena Baiardi tarafından ısmarlandı ve sanatçının 1540’taki ölümünde tamamlanmamış kaldı.[7] Eserdeki her şey hesaplı bir zarafettir: Meryem’in olanaksız ölçüde uzatılmış kuğu boynu ve incelen parmakları, buz gibi cilalı yüzeyler, bir yanda öbekleşmiş melekler kümesi ile öbür yanda tek bir yalnız sütunun yer aldığı tuhaf biçimde boş mimari bir manzara.[7] Oranlar doğaya meydan okur ve mekânsal mantık bilerek belirsiz bırakılmıştır; bu nitelikler panoyu en katıksız Manyerist imge kılar.[7] Eser bugün Floransa’daki Uffizi’de asılıdır.[7]

Medici sarayında Bronzino

Pontormo’nun öğrencisi Bronzino, Floransa sarayının en üstün portrecisi ve imge yaratıcısı, I. Cosimo de’ Medici’nin saray ressamı oldu.[8] En çok beğenilen yapıtı, 1545 dolaylarında resmedilen Venus, Cupid, Folly and Time (Venüs ve Aşk Tanrısı’yla Bir Alegori olarak da bilinir), yüksek maniera’yı damıtır.[8] Venüs, oğlu Aşk Tanrısı’nı öperken onun sadağından bir ok çalar; çevresinde çeşitli biçimlerde Çılgınlık, Kıskançlık, Hile ve sahneyi açığa çıkarmak ya da gizlemek için bir perdeyi geri çeken Zaman Baba olarak tanımlanan figürler vardır.[8] Soğuk, mine gibi pürüzsüz tenler ve uzatılmış, zarif bedenlerle sarmalanmış, erotik ve ahlaki bilmecelerden oluşan bir yumaktır; rafine beğeniyi pohpohlamak için yapılmış bir resimdir.[8] Resim büyük olasılıkla Cosimo tarafından Fransa kralı I. François’ya armağan olarak gönderildi.[8] Saray portrelerinde de Bronzino, sıcaklık yerine aristokratik vakarı yeğledi ve çoğu zaman görkemli kıyafetin portresi yapılan kişiyi gölgede bırakmasına izin verdi.

El Greco ve tinsel uç nokta

Manyerizm’in en kendine özgü sesi, İtalya’dan çok uzakta yükseldi. El Greco, o sırada Venedik yönetimi altındaki Girit’te doğdu ve Venedik’e taşınmadan önce, başlangıçta Girit Okulu’nun Bizans sonrası ikona geleneğinde eğitim gördü; Venedik’te Venedikli ustaların, hepsinden önce Tintoretto’nun rengini ve serbest fırça işçiliğini özümsedi.[9] 1577’de İspanya’nın Toledo kentine yerleşti.[9] Orada İtalyan Manyerizmi’ni Bizans yoğunluğu ve Karşı Reform coşkusuyla kaynaştırarak emsalsiz bir şey üretti. Toledo’daki Santo Tomé kilisesi için 1586’da imzaladığı ve hâlâ kontun mezarının üzerinde asılı duran The Burial of the Count of Orgaz, dünyevi bir alt bölge ile göksel bir üst bölgeye ayrılır; yine de bunları kompozisyon bakımından öyle birleştirir ki iki âlem birbirine geçiyormuş gibi görünür.[9] Bilginler bunu bir başyapıt ve El Greco üslubunun özü olarak görür: titreşen, alev benzeri bir uzamaya gerilmiş figürler, tarzı coşkun olana doğru iten görücü bir tinsellik.[10]

İtibar, sönüş ve itibarın iadesi

Barok onu gölgede bıraktıktan sonra yüzyıllar boyunca Manyerizm, Rönesans kusursuzluğundan dekadan bir düşüş olarak görüldü. İsviçreli tarihçi Jacob Burckhardt, bu etiketi artık Yüksek Rönesans uyumunu sergilemeyen on altıncı yüzyıl İtalyan sanatını sınıflandırmak için kullandı; sonraki yazarların pekiştirdiği, olumsuz çağrışımlar taşıyan bir kullanım.[3] Yeniden keşif aşama aşama geldi. On dokuzuncu yüzyılda, aralarında Édouard Manet ve Eugène Delacroix’nın da bulunduğu Fransız sanatçılar yeniden El Greco’ya çekildiler; onun çarpıtmaları sonradan Picasso aracılığıyla Kübizm ve Dışavurumculuk’ta yankı bulacaktı.[5] Belirleyici akademik dönüş yirminci yüzyılda geldi: Fritz Grossmann’ın 1965’te Manchester City Art Gallery’de düzenlediği bir Manyerist resim sergisinin ardından, tarihçi John Shearman 1967’de terimi yeniden tanımladı ve Manyerizm’i bir başarısızlık olarak değil, tutarlı ve rafine bir dönem üslubu olarak yeniden ele aldı.[4]

Bugün Manyerizm, yaratıcılarının amaçladığına daha yakın okunuyor: kusursuzluğa zaten ulaşılmışken güzelliğin ne anlama gelebileceğini soran, bilgili, son derece öz farkındalıklı bir sanat. Yapaylığı, belirsizliği ve şık bir tedirginliği kucaklayışı, onu modern gözlere çarpıcı biçimde çağdaş hissettirdi ve hatta postmodern mimari ile tasarımdaki sonraki „Neo-Manyerist“ eğilimlere adını verdi.[3] Manyeristlerin büyük bahsi, yani zarafetin ve buluşun, uyumdan ve doğaya bağlılıktan daha önemli olabileceği, artık yalnızca bir gerileyiş gibi görünmüyor. Avrupa sanatının ilk kez bilinçli olarak üslubun kendisine yöneldiği an gibi görünüyor.

References

  1. 1.Mannerism | Definition, Characteristics, Art, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  2. 2.Madonna with the Long Neck | History, Parmigianino, Mannerism, & Facts (Vasari and the term maniera). Encyclopaedia Britannica ↗
  3. 3.Mannerism. Wikipedia ↗
  4. 4.Mannerism (Sack of Rome 1527, Fontainebleau, Shearman 1967). Wikipedia ↗
  5. 5.Mannerism Movement Overview. The Art Story ↗
  6. 6.The Deposition from the Cross (Pontormo). Wikipedia ↗
  7. 7.The 'Madonna with the Long Neck' by Parmigianino. Uffizi Galleries ↗
  8. 8.Bronzino | An Allegory with Venus and Cupid (NG651). The National Gallery, London ↗
  9. 9.The Burial of the Count of Orgaz. Wikipedia ↗
  10. 10.The Burial of the Count of Orgaz | History, Description, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
mannerismarthistory
Tartışma0 yorum

Tartışmaya katılmak için giriş yap.

Henüz yorum yok — ilk sen ol.

caleido

sürüm 1.0.368

Discord'a katılomelasHakkımızdaŞehirlerGizlilik PolitikasıHizmet ŞartlarıVeri SilmeYardım
© 2026 Caleido