Bir kuşak genç film yönetmeninin 1960'ların sonu ile 1980'lerin başı arasında Amerikan sinemasının yaratıcı kontrolünü nasıl ele geçirdiği ve blockbuster'ın saltanatlarına nasıl son verdiği
Farklı şekillerde New Hollywood, Hollywood Rönesansı ya da Amerikan Yeni Dalgası olarak adlandırılan akım, Amerikan film tarihinde 1960'ların ortasından 1980'lerin başına kadar uzandı ve her şeyden önce yaratıcı denetimin stüdyodan yönetmene kayışıyla tanımlandı.[1][2] Özgüvenden değil, çöküşten doğdu. Bir avuç şirketin neredeyse her Amerikan filminin yapımına, dağıtımına ve gösterimine sahip olduğu klasik stüdyo sistemi, onlarca yıl önce antitröst yasasıyla yapısal olarak zayıflatılmıştı.
United States v. Paramount Pictures, Inc. (1948) davasında Yüksek Mahkeme büyük stüdyoların aleyhine karar vererek onları sahip oldukları sinema zincirlerini elden çıkarmaya zorladı ve gösterimcilerin filmleri toplu olarak almaya mecbur bırakıldığı „blok rezervasyon“ uygulamasına son verdi.[3] Library of Congress bu kararı, Hollywood'un dikey biçimde bütünleşmiş çarkını sökmeye başladığı an olarak saklar.[4] Televizyonun yükselişi ve değişen demografiyle daha da ağırlaşan eski düzen, 1960'lara gelindiğinde mali açıdan başıboştu — başarısız olacak kadar eski, ama henüz yerine bir şey konmamış.
Düşen ikinci sütun sansürdü. Onlarca yıl boyunca perdedeki içeriği yöneten kısıtlayıcı Motion Picture Production Code, 1968'de yerini Motion Picture Association of America'nın gönüllü derecelendirme sistemine bıraktı ve seks, şiddet ve ahlaki belirsizliğin daha açık biçimde betimlenmesinin önünü açtı.[1][2] Artık izleyicisini anlamayan bir stüdyo düzeni ve yeni hoşgörülü bir içerik rejimi birlikte, daha genç bir kuşağın doldurmaya koşacağı boşluğu yarattı.
Alışılmış başlangıç işareti 1967'dir. Arthur Penn tarafından yönetilen Bonnie and Clyde, Fransız Yeni Dalgası'nın hızlı ton geçişlerini ve kesik kesik kurgusunu bir Amerikan gangster öyküsüne taşıdı; güldürüden grafik, gerçekçi şiddete savrularak.[5] Penn, bir film şiddeti betimleyecekse bunu „doğru biçimde“ yapmak zorunda olduğunu savundu; „insanın gerçekten şiddetle yüz yüze geldiğinde gördüğü o korkunç, ürkütücü şiddet düzeyi“.[15] Film, Amerikan sineması için bir dönüm noktası olarak yaygın biçimde kabul edilir.[5]
Aynı yıl, Mike Nichols'ın The Graduate filmi, Dustin Hoffman'ın şaşkın Benjamin Braddock'u aracılığıyla bir kuşağın varoluşsal savruluşunu yakaladı ve gişede anında bir başarı oldu.[6] Filmin, ardından gelen yönetmenleri özgürleştirmeye katkıda bulunduğu kabul edilir.[6]
İki yıl sonra, Dennis Hopper tarafından birlikte yazılan, yönetilen ve başrolde oynanan Easy Rider, yeni ekonomiyi kanıtladı. Yaklaşık 400.000 dolarlık mütevazı bir çekim bütçesiyle yapılan film, dünya çapında on milyonlarca dolar hasılat elde etti ve 1969'un en çok hasılat yapan dördüncü filmi oldu.[7] Mekânda çekilen, büyük ölçüde doğaçlama diyaloglara ve bir rock müziği bandına sahip film, stüdyolara isyankâr, müziksever genç izleyicinin kârlı olduğunu gösterdi — yöneticiler onu nasıl etkileyeceklerini bilmeseler bile.[7] Stüdyolar buna, dışarıdan gelenlere verilen yaratıcı yetkinin o ele avuca sığmaz pazarı açabileceğine bahis oynayarak, genç yönetmenlerin filmlerine yeşil ışık yakarak karşılık verdi.[1]
1970'lerin başında, „movie brats“ lakaplı belirgin bir kuşak bir araya gelmişti — çoğu üniversite film okullarında yetişmiş, bir filmin yönetmeninin kişisel damgasını taşıması gerektiğini öne süren auteur kuramına bağlı genç film yapımcıları.[1][8] Grubun genellikle başkalarının yanı sıra Francis Ford Coppola, Martin Scorsese, Steven Spielberg, George Lucas ve Brian De Palma'yı kapsadığı kabul edilir.[8] Birbirlerini işbirliği yoluyla tanıdılar ve sık sık ekip ve yaratıcı yeteneği paylaştılar; Lucas, Coppola'nın The Godfather filminde ikinci ünite görüntüleri çekti, Spielberg ise Scorsese'nin Taxi Driver filminin son makarasının kurgusu için öneriler sundu.[8]
Üslup açısından New Hollywood filmleri klasik anlatı normlarından ayrıldı; kusurlu anti-kahramanları, ahlaki açıdan belirsiz başkahramanları, doğrusal olmayan anlatımı, mekânda çekimi ve seks ile şiddetin betimlenmesinde yükseltilmiş bir gerçekçiliği yeğledi.[1][2] Konuları, Vietnam ve Watergate sonrası yılların düş kırıklığını kanalize ederek düzen karşıtlığına yöneldi.
Coppola akımın simge ismi oldu. The Godfather (1972) En İyi Film Oscar'ını kazandı ve gangster türünde devrim yarattı; ardından Cannes'da Altın Palmiye'yi paylaşan Vietnam Savaşı destanı Apocalypse Now (1979) geldi.[9] Coppola, bu ödülü iki kez kazanmış az sayıdaki film yapımcısından biridir; ödülü ilk olarak The Conversation (1974) ile almıştı.[9] Hem The Godfather hem de Apocalypse Now, The Godfather Part II ve The Conversation ile birlikte, kültürel, tarihsel ya da estetik açıdan önemli kabul edilen filmleri saklayan Library of Congress'in National Film Registry'sine sonradan seçildi.[10]
Scorsese'nin 1973 yapımı Mean Streets filmi, eleştirmenlerin onu kısa sürede bir auteur olarak taçlandırmak için kullanacağı işaretleri — New York'taki İtalyan-Amerikan çocukluğundan damıtılan o ayırt edici Scorsese üslubunu ve maçoluk ile Katolik suçluluğu temalarını — tanıttığı için sık sık onun çıkış noktası olarak anılır.[11] Robert De Niro'nun rahatsız bir Vietnam gazisini canlandırdığı Taxi Driver (1976), Altın Palmiye'yi kazandı ve En İyi Film adaylığı elde etti; dönemin yabancılaşmasını kendi tanımlayıcı yapıtlarından birine damıttı.[11]
Robert Altman akımın biçimsel olarak en yıkıcı kanadını temsil etti. Kore Savaşı'nda geçen ama açıkça Vietnam üzerine bir kara komedi olan MASH (1970), onun ilk ve en büyük ticari başarısı oldu ve imzası hâline gelen üst üste binen diyalogları tanıttı.[12] Topluluk yaklaşımını en ileriye Nashville (1975) filminde taşıdı; tek bir hafta sonu boyunca şehirde bir araya gelen yaklaşık iki düzine karakterden oluşan yaratıcı bir mozaik.[12] Altman kariyeri boyunca En İyi Yönetmen dalında beş Oscar adaylığı elde etti; ilk ikisini MASH ve Nashville ile.[12]
Grubun film okulunda yetişmek yerine büyük ölçüde kendi kendini yetiştirmiş ender üyesi olan Spielberg, aynı zamanda farkında olmadan dönemin sonunu getirmeye yardım eden isim de olacaktı.[8] Jaws (1975) kaotik bir yapım sürecine dayandı ve o zamana dek yapılmış en çok hasılat yapan film oldu; prototip yaz blockbuster'ı — yüksek beklenti yaratan, geniş gösterimli, kârı azamiye çıkaran gösteri — olarak kabul edilir.[13]
Movie brats'ın başarısının ta kendisi akımın yıkımının tohumlarını ekti. Jaws (1975), binlerce perdeye yayılan tek bir filmin, 1970'lerin başının mütevazı, yönetmen odaklı yapımlarını gölgede bırakan tutarlar kazanabileceğini gösterdi.[13] İki yıl sonra George Lucas'ın Star Wars (1977) filmi modeli doğruladı ve Jaws ile birlikte modern Hollywood iş modelini kurdu — basit, yüksek kavramlı önermelere sahip, yazın binlerce sinemada gösterime giren ve yoğun biçimde reklamı yapılan filmlerden elde edilen yüksek gişe getirileri.[13] Stüdyolar deneysel, kişisel projelerden uzaklaşıp olası blockbuster'lara yönelmeye başladı.[1]
On yıl kapanırken, yönetmenlerin yeni kazandığı güç bir dizi pahalı hayal kırıklığı arasında soldu. Kesin mezar taşı yazıtı, bütçesi zaten devasa bir rakamı neredeyse dört katına çıkaran ve maliyetinin yalnızca küçük bir bölümünü kazanarak dağıtımcı United Artists'in satışına ve fiilen yok oluşuna katkıda bulunan Michael Cimino'nun Heaven's Gate (1980) filmiydi.[14] Britannica, felaketin yaygın biçimde New Hollywood döneminin simgesel bir bitiş noktası olarak görüldüğünü, bundan sonra stüdyoların kararlı biçimde yönetmen odaklı filmlerden yüksek kavramlı blockbuster'lara kaydığını belirtir.[14]
New Hollywood güç bela on beş yıl sürdü, ama Amerikan film yapımcılığı üzerindeki etkisini abartmak zordur. Yönetmenin yaratıcılığını bir değer kategorisi olarak kalıcı biçimde yükseltti, bir ana akım filmin deneyebileceği konu ve üslup yelpazesini genişletti ve eleştirmenlerin listelerinde yinelenen ve National Film Registry'nin koruma görevinde yer eden bir kanon — The Godfather, Taxi Driver, Nashville, Apocalypse Now — üretti.[1][10]
Akımın çelişkisi sürüyor: kişisel, biçimsel açıdan maceracı sinemanın hem sanat hem ticaret olabileceğini kanıtlayan aynı yetenekler, onun yerini alan blockbuster ekonomisini de tasarladılar. Başarılarının inşa ettiği „New Hollywood“, on yıl içinde artık auteur sineması değil, franchise sinemasıydı — endüstrinin hiçbir zaman tam olarak çözemediği, vizyon ile gösteri arasındaki bir gerilim.[1][13]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.