Antik Yunan dramasını yeniden canlandırmaya yönelik bir Floransa deneyinin, Batı müziğinin en iddialı sanat biçimine nasıl dönüştüğü — Monteverdi'den Puccini'ye ve sinema perdesine
Opera, müziğin temel bir bileşen olduğu ve dramatik rollerin şarkıcılar tarafından üstlenildiği bir Batı tiyatrosu biçimidir — bütünüyle müziğe dökülmüş, enstrümantal eşlikli vokal parçalardan oluşan ve genellikle orkestral uvertürler ile ara müziklerini içeren sahnelenmiş bir dramdır.[1] Sözcüğün kendisi hırsları konusunda açık sözlüdür: İtalyanca opera sözcüğü „eser“ anlamına gelir, Latince opera'dan türemiştir ve opus'un çoğulu olarak işlev görür; „şiirin, dansın ve müziğin bir araya getirildiği bir kompozisyon“ anlamında ilk kez 1639'da kullanılmıştır.[2] Operayı şarkılı bir oyundan ayıran şey, dramın müzik aracılığıyla taşınmasıdır: kelime anlamıyla „küçük kitap“ olan bir metin olan libretto müziğe uyarlanır ve dekor, kostüm ve hareketle sahnelenir.[1]
Bu sanat biçimi, yinelenen tekniklerden oluşan küçük bir dağarcıkla işler. Arya, bir karakterin yapılandırılmış, ezgisel bir şarkı söyleyişle duygusunu ifade etmek için eylemi durdurduğu biçimsel bir şarkıdır; resitatif ise konuşma ile şarkı arasında bir yerde duran, konuşma vurgulu bir seslendirme tarzıdır ve olay örgüsünü ileriye taşır — ayrıca operanın karakteristik ayırt edici özelliklerinden biridir.[1][2] Bu iki kutbun etrafında, opera dört yüzyıl boyunca bir dizi ulusal üslup ve teknik terim biriktirmiştir: şarkıyı sözlü diyalogla değiştiren Alman Singspiel'i, Fransız grand opéra'sının görkemi, bel canto („güzel söyleyiş“) adı verilen süslü İtalyan vokal sanatı ve leitmotif olarak bilinen yinelenen müzikal temalar.[2]
Opera, 16. yüzyılın sonunda Floransa'da, kültürel akımların bir araya gelmesiyle doğdu: köklü bir müzikli tiyatro geleneği, klasik modellerle deney yapma isteği ve görkemli saray eğlenceleri.[1] Aydınlardan oluşan gayri resmi akademiler — en ünlüsü Kont Giovanni Bardi'nin sarayında toplanan Camerata — metnin konuşulmak yerine söylendiği antik Yunan dramasının uygulaması olduğuna inandıkları şeyi yeniden canlandırmaya çalıştılar.[1][3] Bu çevre, başkalarının yanı sıra şair Ottavio Rinuccini ile besteci ve şarkıcı Jacopo Peri'yi de içeriyordu.[3]
Bu deneylerin ürünü olan Peri'nin Dafne'si, Rinuccini'nin librettosuyla 1597-98 dolaylarında Floransa'da sahnelendi ve genellikle opera türündeki ilk eser olarak kabul edilir; müziğinin neredeyse hiçbir bölümü günümüze ulaşmamıştır.[3][2] Peri'nin bir sonraki eseri Euridice (1600), eksiksiz olarak günümüze ulaşan en eski operadır.[1] Ama yeni biçimin gerçek bir dramatik ve duygusal ağırlığı taşıyabileceğini kanıtlayan eser, birinci sınıf bir besteciden geldi. Claudio Monteverdi, Gonzaga sarayı için L'Orfeo'yu besteledi ve eser, Ovidius ile Vergilius'tan alınan Alessandro Striggio librettosuyla 24 Şubat 1607'de Mantova'daki Karnaval sırasında ilk kez sahnelendi.[4][5] Monteverdi, çağının tüm müzikal kaynaklarını seferber etti — büyük ve çeşitli bir orkestra, anlatımı güçlü resitatif ve korolar — ve L'Orfeo'yu türün tam anlamıyla gelişmiş ilk örneği ve bugün hâlâ düzenli olarak sahnelenen en eski opera hâline getirdi.[4][5]
Yüzyılın ortalarına gelindiğinde, opera seria'nın kuralları katılaşarak yalnızca vokal gösteriş araçlarına dönüşmüştü ve bir tepki ortaya çıktı. 1760'larda Christoph Willibald Gluck, süslemeli aşırılığı dramatik gerçeklik ile müzik ve öykü arasındaki birlik lehine ayıklayarak etkili reformlar başlattı.[2] Bu reformlar, 18. yüzyıl operasını zirvesine taşıyacak besteciyi biçimlendirdi.
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791), Gluck'un örneğini özümsedi ve müzikal incelikle karakteri dramatize etmedeki eşsiz yeteneğini birleştirerek bunun çok ötesine geçti.[2][6] Viyana'daki on yılı boyunca, libretto yazarı Lorenzo Da Ponte ile ünlü bir ortaklık kurdu ve üç komik başyapıt ortaya çıkardı: The Marriage of Figaro (1786), Don Giovanni (1787) ve Così fan tutte (1790).[7][6] Beaumarchais'nin 1784 tarihli oyunundan uyarlanan dört perdelik komik bir opera olan Figaro'nun Düğünü, 1 Mayıs 1786'da Viyana'daki Burgtheater'da ilk kez sahnelendi ve dağarcığın en sevilen eserlerinden biri olmayı sürdürüyor.[7] Ardından Figaro'nun orada gördüğü zaferli karşılamanın ardından özellikle Prag için yazılan Don Giovanni geldi.[7]
Son yılında Mozart, halk müziğine özgü sadeliği, halk tiyatrosunu ve yüksek sanatı tek bir eserde birleştiren bir Singspiel olan The Magic Flute (1791) ile Almanca operaya geri döndü.[7] 5 Aralık 1791'de Viyana'da 35 yaşında öldü ve kimliksiz bir mezara gömüldü — yine de bugün geniş ölçüde Batı müziği tarihinin en büyük bestecilerinden biri olarak kabul ediliyor.[6]
İtalya'da 19. yüzyılın başları, vokal güzelliği, çevikliği ve uzun, süslü ezgi çizgilerini öne çıkaran bir üslup olan bel canto'ya aitti. Önde gelen isimleri — Gioachino Rossini, Vincenzo Bellini ve Gaetano Donizetti — Rossini'nin Sevil Berberi, Bellini'nin Norma ve Donizetti'nin Lucia di Lammermoor gibi kalıcı eserler ürettiler ve 1840 öncesi on yıllar boyunca Avrupa sahnelerine hâkim oldular.[8]
Ardından, İtalyan operasını yüzyılın geri kalanı için tanımlayacak besteci geldi. Giuseppe Verdi (1813-1901), ezgi ve sahne etkisi konusunda eşsiz bir yetenek getirdi ve eski numara-operasını bütünleşik sahneler ile birleşik perdeler lehine reddetmesi biçimi yeniden şekillendirdi.[9] Temel eserleri — Rigoletto (1851), Il trovatore (1853), La traviata (1853), Aida (1871), Otello (1887) ve Falstaff (1893) — hâlâ dünyanın en çok sahnelenen operaları arasında yer alıyor.[9]
Verdi'nin önemi opera binasının ötesine ulaştı. Nabucco (1842) operasındaki „Va, pensiero“ korosu — anavatanlarını özleyen İbrani sürgünler tarafından söylenen ve metni 137. Mezmur'dan esinlenen — ulusal birleşme için 19. yüzyıl hareketi olan Risorgimento sırasında İtalyan seyircisinde güçlü bir yankı buldu.[10] Verdi'nin kendisi Nabucco için „sanatsal kariyerimin gerçekten başladığı opera“ demiştir.[10] Bilim insanları artık niyetlerinin ne kadar bilinçli olarak siyasi olduğunu tartışsa da, koro İtalyan kimliğinin duygusal bir mihenk taşı hâline geldi: Verdi 1901'de öldüğünde, Milano sokaklarındaki kalabalıklar cenaze alayı geçerken kendiliğinden „Va, pensiero“ söyledi.[10]
Verdi İtalyan operasını mükemmelleştirirken, Richard Wagner (1813-1883) Alman biçimini temellerinden yeniden inşa ediyordu.[11] Wagner operayı bir Gesamtkunstwerk olarak — müziği, şiiri, dramı ve sahne sanatını kesintisiz bir bütünde birleştiren bir „toplam sanat yapıtı“ — tasarladı ve alışılmadık biçimde tüm sahne eserlerinin hem metnini hem de müziğini kendisi yazdı.[11] Bu devasa yapıları bir arada tutmak için, belirli karakterler, nesneler ve fikirlerle ilişkilendirilen yinelenen müzikal temalar olan leitmotif'i geliştirdi.[2]
Müziğini yaklaşık yirmi yıl boyunca besteleyip 1874'te tamamladığı anıtsal döngüsü The Ring of the Nibelung (Der Ring des Nibelungen), dört müzik dramından oluşur — Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried ve Götterdämmerung — ve toplam yaklaşık on beş saat sürer.[12][11] Eseri sahnelemek için Wagner, kendi belirlediği özelliklere göre bir tiyatro inşa ettirdi: Bayreuth'taki Festspielhaus — hamisi Bavyera Kralı II. Ludwig'in gerekli parayı sağlayarak kurtardığı bir proje — ve ilk eksiksiz Ring döngüsü burada Ağustos 1876'da sahnelendi.[12][11] Diğer büyük eserleri — aralarında Tristan und Isolde (1865) ve Parsifal (1882) — armoniyi tonalitenin sınırına kadar zorladı ve sonraki müziğin tüm seyrini etkiledi.[11]
Ana akım İtalyan operasının son açılışı, geniş ölçüde Verdi'den sonra İtalyan operasının en büyük ve en başarılı temsilcisi olarak görülen Giacomo Puccini (1858-1924) ile geldi.[13] Puccini, verismo — „gerçekçilik“ — akımının önde gelen bir temsilcisiydi; bu üslup, 19. yüzyıl edebiyatının doğalcılığını opera sahnesine taşıyan, mit ya da tarih yerine sıradan hayata dayanan öyküleri müzik ile dramı birbirine sıkı sıkıya uydurarak anlatan bir tarzdı.[13]
En çok beğenilen eserleri — La bohème (1896), Tosca (1900), Madama Butterfly (1904) ve Turandot — dünyanın en sık sahnelenen ve kaydedilen operaları arasındadır.[13] Puccini, 1924'teki ölümüne kadar besteledi ve Turandot'u tamamlanmamış olarak bıraktı.[13] Ondan sonra hiçbir tek besteci, Verdi, Wagner ve Puccini'nin yaptığı gibi opera ana akımına bir daha egemen olamadı.
Opera, Batı kültüründe 400 yılı aşkın bir süredir varlığını sürdürdü ve her kıtada opera binaları, festivalleri ve gösterileriyle küresel bir sanat biçimi olmaya devam ediyor.[1] 20. ve 21. yüzyıllarda kayıtlar, yayınlar ve film aracılığıyla opera binasının çok ötesindeki seyircilere ulaştı. Metropolitan Opera'nın kayıtlı gösteri arşivi neredeyse bir yüzyıl öncesine uzanıyor ve talep üzerine hizmeti, 150'den fazla operanın 700'den fazla eksiksiz gösterimini sunuyor.[14]
En çarpıcı modern genişleme sinemaya doğru oldu. Aralık 2006'da başlatılan The Met: Live in HD, canlı gösterileri yüksek çözünürlükte dünya çapındaki sinemalara aktarıyor; en ilk yayını, 30 Aralık 2006'da Mozart'ın Sihirli Flüt eseriydi.[15] Dizi artık onlarca ülkede 1.700'den fazla mekâna ulaşıyor ve Met'i sinemalarda izlemek için yaklaşık 30 milyon bilet satıldı.[15] Bir Floransa aydınları çevresinin antik Yunanların trajedilerini nasıl söylediklerini hayal etmeye çalışmasından dört yüzyıl sonra, icat ettikleri dram dünya çapında tiyatroları — ve artık ekranları — doldurmayı sürdürüyor.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.