Bir yazar kuşağının kuşkuyu, parçalanmayı ve öz-farkındalıklı kurmacayı yirminci yüzyılın en etkili edebî akımlarından birine nasıl dönüştürdüğü
Postmodern edebiyat, üstkurmaca, güvenilmez anlatım, öz-düşünümsellik ve metinlerarasılıkla nitelenen ve sıklıkla tarihsel ile siyasal soruları ön plana çıkaran bir yazma biçimidir.[1] Önceki geleneklerin vaat ettiği tek, gizli anlamı aramak yerine, rastgeleliği, belirsizliği ve olası okumaların çokluğunu kucaklar. Kendisinden önce gelen modernistler düzenin yitirilişine yas tutarken, postmodernistler bu yitimi icat için —ve oyun için— bir fırsat olarak ele aldı.
Terimin kendisi edebî akımdan daha eskidir. „Postmodern" sözcüğü daha geniş kültürel yükünü ancak ilk ortaya çıkışlarından onlarca yıl sonra kazandı. Filozof Jean-François Lyotard 1979'da The Postmodern Condition adlı eserini yayımladığında, „postmodern" bilgi ve anlatının nasıl anlaşıldığına dair köklü bir kaymanın kısaltması hâline gelmişti. Lyotard, postmoderni meşhur biçimde „üst anlatılara karşı inançsızlık" olarak tanımladı — daha önceki düşünme biçimlerini meşrulaştırmış olan, tarih ve insanlığın ilerleyişi hakkındaki bütünlükçü anlatılara yönelik bir kuşkuculuk.[2]
Postmodern edebî dönemin kesin bir başlangıç çizgisi olmasa da, araştırmacılar genellikle ortaya çıkışını yirminci yüzyılın savaş sonrası on yıllarına dayandırır; üslup 1960'lar ve 1970'lerde öne çıktı.[1] İkinci Dünya Savaşı'nın yıkımı, Holokost, atom bombası ve Soğuk Savaş'ın kaygıları, birçok yazarın geleneksel öykü anlatımının böylesi felaketler üretmiş bir dünyayı dürüstçe temsil edip edemeyeceğinden kuşku duymasına yol açtı.
Akımın kurucu belgelerinden biri, Amerikalı romancı John Barth'ın 1967 tarihli „The Literature of Exhaustion" denemesiydi; kimi zaman postmodernizmin bir manifestosu olarak okunan bu denemede Barth, edebî gerçekçiliğin geleneksel kiplerini, olanakları tüketilmiş „tükenmiş" bir gelenek olarak ele alıyordu.[3] Barth bu savı daha sonra 1980 tarihli „The Literature of Replenishment" adlı devamında yumuşatacaktı, ama teşhis yapışıp kaldı: eğer gerçekçilik ve yüksek modernizm seyirlerini tamamladıysa, kurmaca dikkatini kendi yapaylığına çevirmek zorunda kalacaktı.[3] Fredric Jameson gibi eleştirmenler daha sonra akımı iktisat ve toplum içinde konumlandırarak postmodernizmi „geç kapitalizmin kültürel mantığı" olarak okudular — bu çözümlemeyi aynı adı taşıyan etkili incelemesinde ortaya koydu.[4]
Modernizm daha derin bir birliği görebilmek için dünyayı parçaladıysa, postmodernizm onu herhangi bir birliğin yeniden belireceğini ummaksızın parçalar. Akım boyunca birkaç teknik tekrar tekrar ortaya çıkar.
Üstkurmaca — kendi inşa edilmiş doğasına dikkat çeken kurmaca — belki de en kolay tanınanıdır. Yazarlar ve karakterler yazma sürecini yorumlayarak uydurulmuş olan ile gerçek arasındaki çizgiyi bulanıklaştırır.[1] Buna yakından bağlı olan metinlerarasılık, bir metnin başka eserlere açıkça gönderme yaptığı, onlardan alıntıladığı ya da onları parodileştirdiği biçimdir.
Pastiş birden çok üslup ve türü çoğu zaman oyunbaz ve ironik biçimde birleştirir ve taklit ederken, parçalanma anlatıyı doğrusal olmayan, kopuk parçalara böler ve zamansal çarpıtma kronolojiyi karıştırır.[1] Bütün bunların üzerinde karakteristik bir ton egemendir: ironi, kara mizah ve yaygın bir „oyun" duygusu postmodern yazının en kolay tanınan işaretleri arasındadır.[1] Yinelenen temalar arasında yabancılaşma, paranoya ile komplo ve iletişimin her yerde mevcut olmasına rağmen iletişim kuramama gibi tuhaf bir durum yer alır.[1]
Akım dünyaya, gerçek tarihsel olayları kurmacalaştırırken tarihin kendisinin güvenilirliğini sorgulayan tarihyazımsal üstkurmacayı ve aracılı imgeler ile göstergelerin temsil ettikleri şeylerden daha gerçek hissettirir hâle geldiği duygusu olan hipergerçekliği de armağan etti.[1] Ölçek bakımından postmodern eserler uçlara varır — uçsuz bucaksız maksimalizmden yalın minimalizme dek.[1]
Hiçbir yazar postmodern maksimalizmi Thomas Pynchon kadar tam biçimde cisimleştirmez. 8 Mayıs 1937'de doğan Pynchon meşhur bir münzevidir — kendisinin pek az fotoğrafı dolaşımdadır ve eserleri, modern toplumun kaosu içindeki insan yabancılaşmasını betimlemek için kara mizah ile fanteziyi kaynaştırır.[5] Erken öykülerin ardından, en çok tanındığı romanları üretti: V. (1963), The Crying of Lot 49 (1966) ve Gravity's Rainbow (1973).[5]
Gravity's Rainbow, biçimin kanonik örneği olarak karşılandı — çoğu zaman o postmodern roman olarak görülür, hem postmodernizmi hem de genel olarak romanı yeniden tanımladı.[6] Uçsuz bucaksız anlatısı, İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna doğru bir Alman roketinin gizli geliştirilmesi ve konuşlandırılmasıyla bağlantılı iplikleri izler ve ansiklopedik üslubu tarihi, bilimi, paranoyayı ve şarkıyı iç içe örer.[6] Kitap 1974'te kurmaca dalında U.S. National Book Award'ı paylaştı.[6] İtibarı kısmen bir tartışmayla mühürlendi: Pulitzer Ödülü kurmaca jürisi onu önerdi, ama Pulitzer danışma kurulu onları geçersiz kıldı ve o yıl hiçbir kurmaca ödülü vermedi — bu reddediş romanın ünü kötülüğünü yalnızca derinleştirdi.[6]
Pynchon postmodernizmin Amerikan maksimalist kanadını temsil ediyorsa, İtalyan Italo Calvino (1923-1985) onun daha billursu, oyunbaz, Avrupalı kolunu cisimleştirir.[7] Ölümü sırasında en çok çevrilen çağdaş İtalyan yazardı ve kariyeri yeni-gerçekçilik, masal ve öz-bilinçli deney arasında akışkan biçimde gezindi.[7] 1968'de, biçimsel kısıtlamalar altında yazmaya adanmış Fransız grubu Oulipo'ya katıldı; bu bağlılık yapıya duyduğu hayranlığı keskinleştirdi.[7]
Geç dönemine ait iki roman onun postmodern doruğunu belirler. Invisible Cities (1972), hayalî kentlere ilişkin bir dizi düzyazı-şiir betimlemesini Marco Polo ile Kubilay Han arasında bir diyalog olarak çerçeveler.[7] If on a winter's night a traveler (1979) daha da ileri gider: „birçok kitap hakkındaki bir kitabın içinde bir kitap" olan eser, okuru hikâyenin içine yerleştirmek için ikinci tekil şahıs bir anlatıcı kullanır ve bir adamın yeni satın aldığı romanın kusurlu olduğunu keşfetmesiyle açılır.[8] Eser, rastlantının doğasını ve kurmaca ile gerçekliğin karşılıklı bağımlılığını yoklar ve yaygın olarak üstkurmacanın bir özeti olarak ele alınır.[8]
Kurt Vonnegut postmodern tekniği kendi yaşamının en derin yarasına yöneltti. Bir savaş esiri olarak Vonnegut, Dresden'in Müttefikler tarafından yangın bombasıyla vuruluşundan sağ kurtuldu ve bu deneyim 1969'da yayımlanan Slaughterhouse-Five'in konusu hâline geldi.[9] Kahramanı Billy Pilgrim „zamanda yerinden oynar", hayatını sırasız biçimde yaşar ve tüm anları aynı anda algılayan uzaylı Tralfamadoryalılarla karşılaşır.[9]
Romanın ilk bölümü, Vonnegut'un kitabı nasıl yazdığını anlatan bir yazar önsözü olarak sunulur — kurmaca ile otobiyografiyi bulanıklaştıran üstkurmacasal bir jest.[9] Her ölümü işaretlemek için 106 kez yinelenen „İşte böyle" nakaratı, aynı anda memento mori, komik rahatlama ve anlatısal bir menteşe işlevi görür.[9] New York Times listesinde on altı hafta kalan ânında bir çok satan olan Slaughterhouse-Five, savaş karşıtı inancı biçimsel oyunla kaynaştırarak postmodern araçların derin ahlaki bir ağırlık taşıyabileceğini gösterdi.[9]
Vonnegut savaştan yola çıkarak yazarken, Don DeLillo dikkatini yirminci yüzyıl sonu Amerika'sının doymuş medya manzarasına çevirdi. 1985 tarihli romanı White Noise, kurmaca dalında U.S. National Book Award'ı kazandı ve Amerikan postmodernizminin bir köşe taşı olarak durur.[10] Kitap, akademiyi ve tüketim kültürünü hicvederken postmodern kuramı doğrudan sahneye koyar: „Amerika'nın en çok fotoğraflanan ahırı" diye anılan meşhur sahnesinde, turist kalabalığı ahırı artık gerçekten göremez — yalnızca onun fikrini görebilir — simülakrumun ve hipergerçekliğin canlı bir dramatizasyonu.[10]
DeLillo'nun tutkuları, Soğuk Savaş'ın şafağından internetin doğuşuna uzanan tarihsel bir roman olan Underworld (1997) ile genişledi.[10] Eserleri boyunca DeLillo, komployu, atığı, tüketimciliği ve modern medyanın mırıldanan parazitini çağdaş yaşamın belirleyici malzemeleri olarak ele alır.[10]
Yirminci yüzyılın sonuna gelindiğinde, birçok eleştirmen „postmodernizmden sonra" gelen bir dönüşü betimliyordu — onun onlarca yıllık pastiş ve ironisinin görünürdeki zayıflaması.[11] En etkili tepki, 1990'larda „New Sincerity" (Yeni İçtenlik) olarak bilinir hâle gelen şeyi yaygınlaştırmaya yardım eden Amerikalı yazar David Foster Wallace'tan geldi: içten, hümanist duyguyu geri kazanmak için postmodern ironiyi ve sinizmi genişletip onlardan kopma hamlesi.[12] Wallace'ın projesi postmodern yeniliği bir kenara atmaktan çok onu yeniden işlevlendirdi; tekniklerini, içtenliği baltalamak yerine ona geri dönmek için kullandı.[12]
Bu dürtü, Yeni İçtenliğin kilit bir özelliği olduğu ve Jonathan Franzen, Zadie Smith ve Dave Eggers gibi yazarlarla ilişkilendirilmiş olan metamodernizmin daha geniş duyarlılığını besledi.[12] Yine de akım tükenmiş ilan edilirken bile, araçları edebî alet çantasının kalıcı parçaları hâline geldi. Üstkurmaca, güvenilmez anlatım, metinlerarası oyun ve herhangi tek bir otoriter hikâyeye duyulan kuşku, artık radikal jestlerden çok çağdaş kurmacanın olağan dilbilgisi gibi hissettiriyor. Postmodern edebiyat büyük anlatılara karşı inançsızlıkla başladı; kalıcı başarısı, okurlara ve yazarlara aynı şekilde, o belirsizliğin ortasında rahatça yaşamayı ve sanat üretmeyi öğretmek oldu.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.