Avrupa'ya geç ulaşan bir edebiyatın, tek bir yüzyılda, şimdiye dek yazılmış en sorgulayıcı romanlardan ve oyunlardan bazılarını nasıl ortaya çıkardığı
Pek az ulusal edebiyat bu kadar kısa sürede bu kadar ileri gitmiştir. Tarihinin büyük bölümünde, Doğu Slavlarının topraklarında yazılı söz Kilise'nin malıydı. Modern anlamda Rus edebiyatı on sekizinci yüzyıldan önce neredeyse hiç yoktu, yine de yaklaşık yüz yıl içinde, dünyanın dört bir yanındaki okurların ve eleştirmenlerin hâlâ türün zirveleri arasında saydığı bir kurmaca ve tiyatro külliyatı üretti.[1] Bunun nasıl olduğunun — ve Rus yazısına kendine özgü ahlaki yoğunluğunu neyin verdiğinin — öyküsü, kendi kaderi üzerine parlamentolardan ya da kürsülerden çok edebiyat aracılığıyla tartışan bir kültürün öyküsüdür.
Bölgedeki yazılı edebiyat, on. yüzyılın sonlarında Kiev Rus'unun Hristiyanlaştırılmasıyla, ayin dili olarak Eski Kilise Slavcasının getirilmesiyle başladı.[1] Günümüze ulaşan en eski eserler dinî, tarihsel ve vakayiname metinleridir. Bu Eski Doğu Slav döneminin en ünlü anıtı, bir Rus prensinin bir bozkır halkına karşı giriştiği başarısızlığa mahkûm bir seferi anlatan, anonim bir düzyazı şiir olan İgor Destanı'dır (yak. 1185) — özgünlüğü ve güzelliği iki yüzyıldır tartışılan bir eser.[1] Bu yazılı metinlerin yanı sıra, sonraki yazarların malzeme devşireceği derin bir halk destanları, türküler ve masallar sözlü kültürü akıp gidiyordu.[2]
Rusya'nın edebî modernleşmesi siyasi modernleşmesinden ayrılamaz. Ülkeyi Avrupa kültürüne açan Batılılaşma reformları, Avrupa edebî biçimlerini de getirdi — önce klasisizmi, sonra duygusalcılığı. On sekizinci yüzyılın ortalarının çok yönlü bir bilgini olan Mikhail Lomonosov, yerel Rusçayı Kilise Slavcasıyla harmanlayarak yüksek, orta ve alçak üsluplardan oluşan bir hiyerarşi önererek edebî dili sistemleştirmeye yardım etti.[1] Yüzyılın sonuna doğru Nikolay Karamzin (1766-1826), duyguyu Aydınlanma akılcılığının üzerinde tutarak edebî duygusalcılığı getirdi ve Rus düzyazısını daha esnek, daha modern bir araca dönüştürerek yenilemeye yardım etti.[1]
Bunu izleyen şey, 1820'lerden itibaren, geleneksel olarak Rus edebiyatının Altın Çağı diye anılır — on dokuzuncu yüzyıl boyunca süren, şiirde, düzyazıda ve tiyatroda olağanüstü bir serpilme.[2] Bu, onlarca yıllık devrimci mayalanma ve toplumsal değişim taleplerine denk geldi ve sıkı sansürün olduğu, özgür siyasi yaşamın bulunmadığı bir ülkede, hayal gücüne dayalı edebiyat ulusun geleceğini tartışmanın başlıca aracı hâline geldi.[2] Rus geleneğini ayırt eden bir niteliğin kökü buradadır: yazarları romanı ve oyunu yalnızca sanat olarak değil, ahlaki ve felsefi bir sorgulama olarak ele aldılar ve sonradan "lanetli sorular" diye anılacak olanla — Tanrı, özgürlük, ıstırap, adalet ve insanın nasıl yaşaması gerektiği sorularıyla — açıkça boğuştular.
Çağın tek bir kurucu figürü vardır. Alexander Pushkin modern Rus edebiyatının babası olarak, Rus edebî dilini billurlaştıran ve ona yeni bir sanat inceliği kazandıran yazar olarak saygıyla anılır.[2] 1825 ile 1832 arasında tefrika edilen manzum romanı Eugene Onegin, bir aşk ve kaçırılmış fırsatlar öyküsü anlatmaktan fazlasını yaptı: yeni bir edebî Rusça oluşturmaya yardım etti ve kültürün kalıcı unsurları hâline gelen karakter tiplerini getirdi.[5] Puşkin bunun için, o zamandan beri "Onegin kıtası" olarak bilinen, sone benzeri on dört dizelik bir kıta icat etti.[5] Eleştirmenler onun kültürel konumunu İngilizce konuşulan dünyadaki Shakespeare'inkiyle karşılaştırdılar — hem ulusal edebiyatının yaratıcısı hem de en yüce cisimleşmesi.[5]
Puşkin dili kurduysa, Nikolai Gogol Rus düzyazısına tuhaf, yergici, grotesk kenarını kazandırdı. Ukrayna doğumlu olmakla birlikte Rusça yazan Gogol (1809-1852), on dokuzuncu yüzyıl Rus gerçekçiliğinin temellerini attı.[6] Komedisi Müfettiş (1836), taşradaki bürokratik yozlaşmayı öyle keskin biçimde iğneledi ki ilk gösterimine izin verilmesi çarın özel bir buyruğunu gerektirdi.[6] Vergi defterlerinde hâlâ kayıtlı olan ölü serfleri satın alan bir dolandırıcının çevresinde kurulmuş, serfliğin ve resmî rüşvetçiliğin bir hicvi olan romanı Dead Souls (1842) ve ezilmiş bir kâtibin ve çalınan paltosunun öyküsü olan kısa öyküsü The Overcoat (1842), gerçekçi geleneğin köşe taşları hâline geldi.[6] Eleştirmen Vissarion Belinski, Gogol'ün eserinden, sonraki Rus kurmacasına biçim veren "doğal okul" programını çıkardı.[6] Etkisi öyle büyüktü ki, uzun süre Dostoyevski'ye atfedilen ve muhtemelen ilk kez Fransız eleştirmen Eugène-Melchior de Vogüé tarafından yazıya geçirilen ünlü bir söz — "Hepimiz Gogol'ün Palto'sunun altından çıktık" — onun Rus romanının kaynağındaki yerinin alışılmış kısa ifadesi hâline geldi.[7]
Fyodor Dostoevsky (1821-1881) Rus kurmacasını insan psikolojisinin ve inancın derinliklerine itti. Moskovalı bir doktorun oğlu olan Dostoyevski, 1849'da sosyalist bir çevredeki faaliyeti nedeniyle tutuklandı ve bir Sibirya ceza kampında dört yıllık ağır işe başlamadan önce sahte bir idama tabi tutuldu — ancak kurşuna dizilme mangasını beklerken affedildi.[3] Bu deneyimler, yetişkin yaşamı boyunca çektiği sara hastalığıyla birlikte, başyapıt romanlarının ahlaki uçlarını besledi.[3] Yeraltından Notlar (1864), varoluşçu edebiyatın ilk eserlerinden biri olarak yaygın biçimde kabul edilir.[3] Crime and Punishment (1866), olağanüstü insanların geleneksel ahlakın üstünde durduğu kuramını sınamak için bir tefeciyi öldüren ve ardından vicdanıyla hesaplaşmak zorunda kalan yoksul öğrenci Raskolnikov'u izler.[4] Budala (1869) ve Ecinniler (1872) bunu izledi ve son ve en büyük romanı The Brothers Karamazov (1880), ömür boyu işlediği temalar etrafında dönüyordu: kötülüğün kaynağı, özgürlüğün doğası ve inanca duyulan özlem.[4] Sonraki düşünce üzerindeki etkisi muazzamdı: Nietzsche onu, kendisinin bir şey öğrenebileceği tek psikolog olarak nitelendirdi ve eseri Sartre ve Camus gibi figürler aracılığıyla varoluşçuluğu ateşlemeye yardım etti.[3]
Leo Tolstoy (1828-1910), Dostoyevski ile birlikte, Rusya'nın edebî saygınlığından en çok sorumlu olan yazardır ve herhangi bir dildeki en büyük romancılardan biri olarak yaygın biçimde kabul edilir.[8] Yasnaya Polyana malikânesinde aristokrat bir ailede doğan Tolstoy, en çok, genellikle şimdiye dek yazılmış en güzel romanlar arasında sayılan iki devasa eseriyle tanınır.[8] War and Peace (1865-69 arasında tefrika edildi), Napolyon istilasının tarihsel bir anlatısını kurmaca ailelerin yaşamlarıyla ve tarih felsefesi üzerine uzun soluklu bir denemeyle örer.[8] Anna Karenina (1875-77), ahlaki muhayyilesini aile yaşamına ve zinaya uygular ve mutlu ve mutsuz aileler üzerine edebiyatın en çok alıntılanan cümlelerinden biriyle açılır.[8] 1870'lerde Tolstoy, kendisini radikal bir Hristiyan ahlakçılığına yönelten derin bir manevi bunalım geçirdi ve özyaşamöyküsel İtiraflarım (1882) ile İvan İlyiç'in Ölümü (1886) novellasını üretti.[9] Kötülüğe şiddet dışı direniş öğretisi, sonradan Mahatma Gandhi'yi doğrudan etkileyecekti.[9]
Altın Çağ, hem modern kısa öykünün bir ustası hem de tiyatronun bir reformcusu hâline gelen bir hekim olan Anton Chekhov (1860-1904) ile kapandı.[10] Tıp eğitimi alan Çehov, dergiler için güldürü taslakları yazarak başladı ve bugün tarihteki en büyük kısa kurmaca yazarları arasında sayılır.[10] Olgunluk dönemi oyunları — Martı, Vanya Dayı, Üç Kız Kardeş ve The Cherry Orchard — melodramatik olayın yerine atmosferi, dolaylılığı ve sıradan yaşamın sessiz hayal kırıklıklarını koydu ve Konstantin Stanislavski'nin Moskova Sanat Tiyatrosu eliyle alkışa kavuştu.[10] Borç yüzünden malikânesini ve meyve bahçesini yitiren aristokrat bir ailenin öyküsü olan Vişne Bahçesi (1904), Çehov veremden ölmeden aylar önce ilk kez sahnelendi ve en büyük başarılarından biri olarak yaygın biçimde kabul edilir.[10] Onun örneği, Avrupa ve Amerika boyunca yirminci yüzyıl tiyatrosunu ve kısa öyküyü yeniden biçimlendirdi.[10]
Bu yazarları tanınabilir bir gelenekte birbirine bağlayan birkaç iplik vardır. İlki psikolojik derinliktir: Altın Çağ, Dostoyevski ve Tolstoy'da örneklenen, iç yaşamla ve vicdanla meşgul bir gerçekçiliği getirdi.[2] İkincisi ahlaki ve toplumsal ciddiyettir — sansür ve otokrasiyle keskinleşen, edebiyatın toplumun nasıl düzenlendiğini ve bir kişinin nasıl yaşaması gerektiğini ele alması gerektiği inancı.[2] Üçüncüsü, Savaş ve Barış'ın panoramik genişliğinden Dostoyevski'nin olay örgülerine gömülü metafizik tartışmalara dek uzanan ölçek ve hırstır. Dördüncüsü, Gogol'ün öncülük ettiği yergi ve şefkat birliğidir — onun deyişiyle, yurttaşlarına "gözyaşları arasından gülme" yoluyla ulaşma yetisi.[6]
Yirminci yüzyılın başı, şiir üzerinde ve simgecilik, akmeizm ve fütürizm gibi modernist akımlar üzerinde odaklanan bir yenilenme olan Gümüş Çağ'ı getirdi; Anna Ahmatova, Marina Tsvetayeva, Osip Mandelştam ve Boris Pasternak gibi şairlerle.[1] 1917 devrimi ve 1930'larda Toplumcu Gerçekçiliğin dayatılması, edebiyatı devletçe onaylanmış biçimlere sıkıştırdı, yine de gelenek muhalefet yoluyla hayatta kaldı.[1] Pasternak'ın 1950'lerde tamamlanan Doktor Jivago'su, ona 1958'de Nobel Ödülü'nü kazandırdı; Sovyet baskısı onu bu ödülü reddetmeye zorladı.[1] Aleksandr Solzhenitsyn, Sovyet çalışma kampı sistemini İvan Denisoviç'in Bir Günü (1962) eserinde açığa çıkardı ve sonradan Nobel Ödülü'nü kazandı.[1] Toplamda, Rusya'dan beş yazar Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı: İvan Bunin (1933), Pasternak (1958), Mihail Şolohov (1965), Soljenitsin (1970) ve şair Joseph Brodsky (1987).[11]
Rus edebiyatının başarısı, dinî vakayiname ve ithal duyguyla başlayan bir geleneğin, daha bir yüzyıl geçmeden bir insanın sorabileceği en derin soruların atölyesi hâline gelmesidir. Tolstoy ve Dostoyevski, ahlaki bir sorgulama olarak roman için bir ölçüt koydu; Çehov, kısa öyküyü ve sahneyi yeniden yarattı; Gogol, sonraki yazarlara evrenseli grotesk ve küçük olanda bulmayı öğretti. Erişimleri Rusya'nın çok ötesine uzandı — varoluşçu felsefeye, modern psikolojiye ve şiddet dışılığın pratiğine — ve kitapları, dünya çapında pek çok okur için, edebiyatın bir insan ruhunun ölçüsünü almaya en çok yaklaştığı yer olmayı sürdürüyor.
[1]: Wikipedia, "Russian literature." [2]: Encyclopædia Britannica / Encyclopedia.com, "Golden Age of Russian Literature." [3]: Wikipedia, "Fyodor Dostoevsky." [4]: Encyclopædia Britannica, "Fyodor Dostoyevsky." [5]: Wikipedia, "Eugene Onegin" / Alexander Pushkin. [6]: Encyclopædia Britannica, "Nikolay Gogol." [7]: Alex de Jonge, "Under the Overcoat," The New York Review of Books. [8]: Encyclopædia Britannica, "Leo Tolstoy." [9]: Wikipedia, "Leo Tolstoy." [10]: Encyclopædia Britannica, "Anton Chekhov." [11]: Russia Beyond, "5 Russian writers who won the Nobel Prize."
Henüz yorum yok — ilk sen ol.