Bir sihirbazın hile filminden doğan bir türün, sinemanın görsel efektler, felsefe ve teknolojiye dair kaygılarımız için en hırslı laboratuvarına nasıl dönüştüğü
Bilim kurgu filmi, sinemanın var olmayan (ya da henüz var olmayan) olguların spekülatif, bilim temelli tasvirine adanmış dalıdır: dünya dışı yaşam, uzay araçları, robotlar, zaman yolculuğu ve her türden ileri teknolojiler.[1] Gösteriden öte tür, bu hayal edilmiş ögeleri genellikle siyasi ve toplumsal soruları sorgulamak ve insanlığın geleceği hakkında felsefi sorunlar ortaya atmak için kullanır; kendine özgü gerilimini, tanıdık bağlamların içine yabancı kavramlar yerleştirerek üretir.[1] Bir yüzyıldan fazla bir süre boyunca bilim kurgu hem popüler bir eğlence hem de sinemanın görsel yenilik için en zorlu laboratuvarı olarak işlev görmüş, ortamı daha önce hayal edilemeyeni canlandırmak için yeni teknikler icat etmeye defalarca zorlamıştır.
Türün kurucu eseri, eski sahne sihirbazı Georges Méliès tarafından yazılan, yönetilen ve yapımcılığı üstlenilen 1902 tarihli Fransız hile filmi A Trip to the Moon'dur (Le Voyage dans la Lune).[2] 1 Eylül 1902'de gösterime giren film yaklaşık on yedi dakika sürüyordu — Lumière kardeşlerin gerçek görüntülerinin bir dakikadan az sürdüğü bir dönem için cesurca uzun bir süre.[2] Méliès, Jules Verne'in Dünyadan Aya (1865) ve Ayın Etrafında (1870) romanlarından yararlandı; film tarihçileri ayrıca ay macerası üzerinde bir etki olarak H. G. Wells'in Ayda İlk İnsanlar (1901) eserine de işaret eder.[2] Boyalı dekorlar, tiyatral sahne tekniği ve öncü optik efektler kullanan Méliès, bugün hâlâ bilim kurguda kullanılan temel türsel durumların birçoğunu kuralları haline getirdi ve Ay'ın gözüne saplanmış bir uzay kapsülünü gösteren imgesi sinema tarihinin en sık atıfta bulunulan kareleri arasında kalmaya devam ediyor.[2]
Méliès türe oyunbaz hayal gücünü kazandırdıysa, Fritz Lang'ın Metropolis'i (1927) ona ağırlık ve ölçek verdi. Türün öncü ve ilk uzun metrajlı eserleri arasında yer alan bu Alman sessiz destanı, yüzyılın geri kalanı için, devasa gökdelenlerden hüküm süren varlıklı sanayicilerle onu beslemek için yeraltında didinen sömürülen işçiler arasında bölünmüş fütüristik bir şehrin imgesini sabitledi.[3] Lang'ın yapımı, oyuncuları minyatür modellerle birleştiren kamera içi bir ayna efekti olan Schüfftan tekniğini kullandı — bu, yapım tasarımı için yeni ölçütler belirleyen bir yenilikti.[3] Metropolis, görsel ve tematik bir sözlük oluşturdu — yükselen distopik şehir manzarası, tehditkâr yapay insan — ve görkemli şehir manzaraları, Blade Runner (1982)'dan Brazil (1985)'e kadar distopik şehirlerin sonraki tasvirleri için bir model haline geldi.[3]
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra bilim kurgu filmi, Soğuk Savaş gerilimleri, nükleer silahlanma yarışı ve şafağı sökmekte olan uzay çağıyla beslenen, birçok kişinin altın çağı olarak gördüğü döneme girdi. Destination Moon (1950) ve Rocketship X-M (1950) gibi filmler bir yapım patlamasını başlattı.[1] Tür, çağdaş korkular için bir araç haline geldi: 20th Century Fox için Robert Wise tarafından yönetilen The Day the Earth Stood Still (1951), atom çağında insanlığın saldırganlığı hakkında açık bir uyarı vermek için insansı bir uzaylının ve onun güçlü robotunun gelişini kullandı.[4] Yapımcı Julian Blaustein, erken Soğuk Savaş'ın korkusunu ve şüphesini gösteren bir film yapmaya koyuldu ve ortaya çıkan nükleer karşıtı kıssa, onlarca yıllık toplumsal bilinçli bilim kurgu için bir şablon haline geldi.[4] Uluslararası alanda, dönemin kaygıları en kalıcı canavarını, nükleer yıkıma Japon yanıtı olan ve küresel bir seriye dönüşen Toho'nun Godzilla (1954)'sında buldu.[1]
Türün sanatsal hırsındaki en belirleyici sıçrama, Stanley Kubrick'in 2001: A Space Odyssey'siyle (1968) geldi. Kubrick, senaryoyu yazar Arthur C. Clarke ile birlikte yazdı, onu Clarke'ın romanıyla paralel olarak geliştirdi ve esas olarak Clarke'ın "Gözcü" (1951) adlı kısa öyküsünden yararlandı; ikili ilk kez Nisan 1964'te New York'ta tanıştı ve sonraki dört yılı projeye harcadı.[5] Efekt amiri Douglas Trumbull ile çalışan Kubrick, uzay yolculuğu vizyonunu bilgisayar üretimi görüntülerin yardımı olmadan inşa etti; ağırlıksızlığı ve yörünge hareketini aktarmak için titizlikle yapılmış modellere, ön projeksiyona ve dönen dekorlara güvendi.[6] Nisan 1968'de MGM tarafından gösterime giren film, En İyi Görsel Özel Efekt Akademi Ödülü'nü kazandı — Kubrick'in bizzat aldığı tek Oscar — ve efektleri, sonraki tüm uzay filmlerinin değerlendirildiği ölçüt haline geldi.[6] 1991'de Kongre Kütüphanesi, 2001'i kültürel, tarihsel veya estetik açıdan önemli kabul edilen bir eser olarak Ulusal Film Sicili'nde korunmak üzere seçti.[6]
Filmin sonraki nesil film yapımcıları üzerindeki etkisi derindi. Steven Spielberg onu kendi film neslinin "büyük patlaması" olarak adlandırdı, George Lucas onu "son derece ilham verici" olarak tanımladı ve Lucas daha sonra Star Wars'ta uzayı tasvir etmek için ondan teknikler ödünç aldı; Christopher Nolan onu Interstellar (2014) üzerinde bir etki olarak gösteriyor.[6]
Mayıs 1977'de, George Lucas'ın Star Wars'ı türü popülist gösteriye yönlendirdi. O dönemde moda olan yüksek teknolojili distopik alegori yerine Lucas, Flash Gordon tefrikalarından ve daha önceki bilim kurgudan yararlanarak uzay operasını klasik Hollywood macerasıyla birleştirdi.[7] Film, ilk gösteriminde dünya çapında yaklaşık 410 milyon dolar hasılat yaparak Jaws (1975)'i geçti ve o ana kadar yapılmış en yüksek hasılatlı film oldu, ayrıca altı Akademi Ödülü aldı.[7] Hareketli uzay savaşlarını sahnelemek için Lucas, sektörün önde gelen görsel efekt stüdyosu haline gelen Industrial Light & Magic efekt evini kurmuştu.[7] Star Wars, Hollywood'u özel efekt odaklı gişe rekortmenine yeniden yönlendirmeye yardımcı oldu — ve Spielberg'in Close Encounters of the Third Kind (1977) filmiyle birlikte, 1970'lerin sonunda ve 1980'lerde bilim kurgu pazarının büyük bir canlanmasını tetikledi.[8]
Spielberg, türün hayranlık ve iyi niyetli ilk temasın önde gelen şairi haline geldi. Yazıp yönettiği Close Encounters of the Third Kind (1977), dünya çapında yaklaşık 288 milyon dolar hasılat yaptı ve zamanının en başarılı Columbia Pictures filmi oldu, bu da o dönemin bilim kurgu canlanmasını başlatmaya yardımcı oldu.[8] Türe, mahsur kalmış bir uzaylıyla arkadaş olan bir çocuğun hikâyesi olan E.T. the Extra-Terrestrial (1982) ile geri döndü; 1983'te film Star Wars'ı geçerek tüm zamanların en yüksek hasılatlı filmi oldu.[7] Soğuk Savaş bilim kurgusu uzaylıyı bir tehdit olarak resmederken, Spielberg dünya dışı teması hayranlık, empati ve çocukça aşkınlık için bir vesile olarak yeniden çerçeveledi — o zamandan beri türü şekillendiren bir karşı akım.
Spielberg türe iyimserliğini kazandırdıysa, Ridley Scott ona modern karanlığını verdi. Alien'ı (1979) bilim kurguyu korkuyla kaynaştırdı ve ona uluslararası başarı kazandırdı; tür üzerinde büyük bir ticari ve yaratıcı etki olduğunu kanıtladı.[9] Üç yıl sonra, Blade Runner (1982), katmanlı yapım tasarımı ve atmosferik aydınlatması bir nesil film yapımcısını şekillendirecek olan, yağmurdan sırılsıklam, neon ışıklı gelecekteki bir Los Angeles'ın sürükleyici bir distopyasını hayal etti; 1982'de sinemalarda ticari bir hayal kırıklığı olan film, bugün artık yapılmış en önemli ve etkili bilim kurgu filmlerinden biri olarak yaygın biçimde kabul ediliyor.[9] Scott, türün karmaşık duygusal ve varoluşsal temaları — hafıza, ölümlülük ve insan olmanın ne anlama geldiği soruları — herhangi bir dramın ciddiyetiyle taşıyabileceğini gösterdi.[9]
O zamandan bu yana geçen on yıllarda bilim kurgu filmi teknik sınırı zorlamaya ve günümüzün kaygılarını içine almaya devam etti. James Cameron'ın The Terminator (1984) ve Aliens (1986) filmleri ile The Matrix (1999)'in siberpunk vizyonu yapay zekâyı ve insan ile makine arasındaki bulanıklaşmayı keşfederken, Cameron'ın Avatar (2009)'ı hareket yakalama ve 3-B'deki ilerlemelerle desteklenerek şimdiye dek yapılmış en yüksek hasılatlı film oldu.[1] Türün yinelenen takıntıları — yapay zekâ, uzaylı teması, zaman yolculuğu, ekolojik ve nükleer felaket ve insan ile makine arasındaki kırılgan sınır — bunları görselleştiren araçlar dönüşmüş olsa bile dikkat çekici biçimde istikrarlı kalmıştır.[1]
Bir yüzyıllık bilim kurgu filmini, Méliès'in elle boyanmış Ay'ından bugünün fotogerçekçi dünyalarına kadar birleştiren şey, çifte bir hırstır: izleyicilere daha önce hiç görmedikleri bir şeyi göstermek ve neye dönüştüğümüzü sormak için bu vizyonu kullanmak. Tür, ortamın en önemli görsel atılımlarının ilk kez denendiği yer olan sinemanın araştırma ve geliştirme kolu olarak defalarca hizmet etmiştir. Aynı derecede önemlisi, roketleri, robotları ve uzaylıları kendi anımızı incelemek için araçlara dönüştürerek bir ayna olmaya devam etmiştir. Bu teknik cesaret ve felsefi erişim birleşimi, bilim kurgunun, diğer herhangi bir türden daha fazla, filmin bizzat yapabileceklerini yeniden icat etmeye devam etmesinin nedenidir.
[1]: Encyclopaedia Britannica, "Science-fiction film." https://www.britannica.com/art/science-fiction-film [2]: Wikipedia, "A Trip to the Moon." https://en.wikipedia.org/wiki/A_Trip_to_the_Moon [3]: British Film Institute (BFI), "Metropolis (1927)"; and Wikipedia, "Metropolis (1927 film)." https://www.bfi.org.uk/film/bda6ff8a-ed7e-5942-980d-c2910c0120ec/metropolis [4]: Wikipedia, "The Day the Earth Stood Still." https://en.wikipedia.org/wiki/The_Day_the_Earth_Stood_Still [5]: Wikipedia, "2001: A Space Odyssey" (Clarke–Kubrick collaboration and 'The Sentinel'). https://en.wikipedia.org/wiki/2001:_A_Space_Odyssey [6]: Library of Congress, National Film Registry; and Wikipedia, "2001: A Space Odyssey" (Academy Award, effects, and director testimonials). https://en.wikipedia.org/wiki/2001:_A_Space_Odyssey [7]: Wikipedia, "Star Wars (film)." https://en.wikipedia.org/wiki/Star_Wars_(film) [8]: Wikipedia, "Close Encounters of the Third Kind." https://en.wikipedia.org/wiki/Close_Encounters_of_the_Third_Kind [9]: Wikipedia, "Ridley Scott." https://en.wikipedia.org/wiki/Ridley_Scott
Henüz yorum yok — ilk sen ol.