Sanayi Devrimi'nden doğan bir türün, bugünü yabancılaştırmayı, geleceği hayal etmeyi ve insan olmanın ne anlama geldiğini sormayı nasıl öğrendiği
Bilimkurgu, esas olarak gerçek ya da hayalî bilimin toplum veya bireyler üzerindeki etkisini ele alan bir kurgu biçimidir.[1] Onu daha önceki spekülatif yazından — ve fantezi ile korku gibi komşu türlerden — ayıran şey, bilimsel ve teknolojik akla yatkınlık çabasıdır: fantastik olan büyüye başvururken, bilimkurgu bizden mucizelerini akıl ve doğa yasasının ürünleri olarak kabul etmemizi ister.[1] Türün başlıca figürlerinden biri olan Isaac Asimov, onu „edebiyatın, insanların bilim ve teknolojideki değişimlere tepkisini ele alan dalı" olarak tanımlarken, Robert A. Heinlein ise onu „gerçek dünyaya dair yeterli bilgiye sağlam biçimde dayanan, olası gelecekteki olaylar hakkında gerçekçi spekülasyon" olarak adlandırmıştır.[2]
Antik çağ yazarları zaman zaman türün sonradan sahipleneceği temalara değinmiş olsalar da — Ay'a yolculuklar, tuhaf halklarla karşılaşmalar —, modern bilimkurguyu tanımlayan akla yatkınlığı denememişlerdir.[1] Türün asıl hali, modern çağın bir çocuğudur. Batı'da Sanayi Devrimi'nden sonra, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyılların kapsamlı toplumsal değişimleri yazarları yeni teknolojinin insanların yaşam biçimini nasıl yeniden şekillendirebileceği üzerine düşünmeye yöneltince ortaya çıktı.[1] Bilimkurgu, bu anlamda, kendini makineler aracılığıyla yeniden yaratan bir dünyanın ölçüsünü alan edebiyattır.
Birçok eleştirmen türün kökenini tek bir kitapta bulur. 1818'de Mary Shelley, sıklıkla ilk gerçek bilimkurgu romanı olarak nitelenen Frankenstein; or, The Modern Prometheus'i yayımladı.[3] Shelley, gotiğin okült mekanizmasını terk etti ve kahramanını galvanik elektriğe ilgi duyan, faaliyet halindeki bir bilim insanı yaparak korkusunu çağının bilimine demirledi.[1] Shelley'nin „bilimkurgunun annesi" olduğu savı en etkili biçimde, 1973 tarihli tarihçesi Billion Year Spree'de türün 1818'de „gotiğin canlı bir alt türü" olarak doğduğunu öne süren eleştirmen ve romancı Brian Aldiss tarafından ileri sürülmüştür.[4]
Shelley kuruluş mitini sağladıysa, on dokuzuncu yüzyılın sonu türün ilk profesyonel mimarlarını sağladı. Fransız romancı Jules Verne — birçok kişinin gözünde tartışmasız bilimkurgunun mucidi —, titizlikle araştırılmış olağanüstü ulaşım yolculukları kurdu ve erken bir el yazmasında havai trenler, otomobiller ve bilgisayar benzeri makineler gibi kolaylıkları önceden tahayyül etti.[1] Britanya'da H. G. Wells, türe kalıcı şablonlarının çoğunu tek bir şaşırtıcı on yıl içinde kazandırdı. 1866'da doğan Wells, The Time Machine (1895), Doktor Moreau'nun Adası (1896), Görünmez Adam (1897) ve The War of the Worlds (1898) eserlerini hızla art arda üretti.[5] „Bilimkurgunun babası" olarak anılmıştır ve kırktan fazla romanında uçakları, tankları, uzay yolculuğunu ve „atom bombaları" olarak adlandırdığı silahları öngörmüştür.[5] Verne ve Wells birlikte, edebî bir yeniliği tanınabilir bir yazı türüne dönüştürdüler.
Tür, adını, ilk kendine ait yuvasını ve erken kimliğinin büyük bölümünü 1920'lerde Amerika Birleşik Devletleri'nde kazandı. Lüksemburg doğumlu Amerikalı yayıncı Hugo Gernsback, 1926'da yalnızca bu biçime adanmış ilk dergi olan Amazing Stories'i çıkardı.[1] İlk sayısında „bilimsel olgular ve kehanet niteliğinde vizyonla iç içe geçmiş" öyküleri tarif etti ve bunları „scientifiction" olarak adlandırdı.[1] Bu uydurma sözcük tutmadı; 1929'a gelindiğinde Gernsback, türün kalıcı adı olacak daha temiz „science fiction" terimini kullanıyordu.[6] Alandaki etkisi, en yüksek onurunda anılır: 1950'lerden beri verilen yıllık Hugo Ödülleri, türün modern biçimini şekillendirmedeki rolünün tanınması adına onun adını taşır.[6]
Gernsback'in esinlendirdiği pulp dergileri, geniş bir okur kitlesi ve, en önemlisi, bir yazarlar ve hayranlar topluluğu yarattı. Ancak erken pulp dergileri ustalıktan çok aletleri ve gösterişi değer biçti, ve türü edebî olgunluğa doğru itmek tek bir editöre düşecekti.
O editör, 1930'ların sonunda Astounding Science Fiction'ın dümenine geçen ve genel olarak bugün Bilimkurgunun Altın Çağı diye anılan dönemi şekillendirdiğine inanılan John W. Campbell'dı.[7] Campbell yalnızca öykü satın almaktan fazlasını yaptı; fikir sağlamak ve titizlik talep etmek için yazmayı büyük ölçüde bıraktı. 1938 ile 1946 arasında, Isaac Asimov, Robert A. Heinlein, Theodore Sturgeon ve Arthur C. Clarke dahil olmak üzere, dönemin neredeyse her önemli bilimkurgu yazarının en erken eserlerini yayımladı ve kariyerlerini şekillendirmeye yardımcı oldu.[7] Asimov, Campbell'ı „bilimkurguda şimdiye dek var olan en güçlü kuvvet" olarak adlandırdı ve Foundation serisinin temel önermesinin ortaya çıkışını ve Robotiğin Üç Yasası'nın formülasyonunu ona atfetti.[7]
Bu potadan, türün ticari enerjisini entelektüel hırsla, herhangi birinden daha fazla kaynaştıran figür çıktı. Yaklaşık 1920'de doğan Asimov, eğitimi gereği bir kimyagerdi ve beş yüzden fazla kitap yazdı ya da derledi.[8] I, Robot (1950) içinde toplanan robot öyküleri, ilk kez 1942 tarihli „Runaround" adlı kısa öyküde beliren Robotiğin Üç Yasası'nı tanıttı — bir robot bir insana zarar veremez, insan emirlerine uymak zorundadır ve kendini korumak zorundadır, bu öncelik sırasıyla.[8] Bu yasalar, spekülatif kurgu tarihindeki en etkili düşünce deneylerinden biri haline gelecek ve bugün hâlâ süren makine etiği tartışmalarını çerçeveleyecekti.[9] 1942'de başlayıp 1951–1953 boyunca bir üçlemede toplanan Foundation serisi, galaktik bir imparatorluğun kaderini öngörebilen bir psikotarih bilimi tahayyül etti; 1966'da „Tüm Zamanların En İyi Serisi" olarak tek seferlik özel bir Hugo Ödülü aldı.[8]
1950'lere gelindiğinde, İkinci Dünya Savaşı'nın sonu ile nükleer enerji ve uzay araştırmalarının doğuşu kamusal hayal gücünü ateşlemişti ve bilimkurgu geniş bir kitle buldu.[1] 1960'lar ve 1970'lerde, bir yazar kuşağı, türün mühendislik iyimserliğine, sözde Yeni Dalga ile tepki gösterdi; deneysel biçimi, psikolojik derinliği ve daha önceki uzlaşımların ötesine geçen edebî bir duyarlığı benimsedi.[1]
Bu derinleşmeyi hiç kimse Ursula K. Le Guin'den daha iyi cisimleştirmedi. 1929'da antropolog Alfred Kroeber'in kızı olarak doğan Le Guin, sosyal bilimin araçlarını tahayyül edilen dünyalara taşıdı.[10] Sakinlerinin sabit bir cinsiyeti olmayan bir gezegende geçen romanı The Left Hand of Darkness (1969), en iyi roman dalında hem Hugo hem de Nebula ödüllerini kazanarak onu her ikisini birden kazanan ilk kadın yaptı.[10] Anarşizm ve özgürlük üzerine bir tefekkür olan The Dispossessed (1974), bu başarıyı yineledi ve onu iki ayrı kitap için her iki ödülü de kazanan ilk kişi yaptı.[10] Kariyeri boyunca sekiz Hugo Ödülü ve altı Nebula Ödülü topladı ve Science Fiction and Fantasy Writers of America tarafından Büyük Üstat ilan edildi.[10]
Daha tuhaf bir tonda çalışan Philip K. Dick, kurgusunda gerçekliğin ve kimliğin istikrarsızlığını yokladı. İkinci Dünya Savaşı'nda bir Mihver zaferi tahayyül eden alternatif tarih romanı The Man in the High Castle (1962), Hugo Ödülü'nü kazandı ve ona ilk takdiri getirdi.[11] Do Androids Dream of Electric Sheep? (1968) içinde, bir varlığı insan yapan şeyin biyoloji değil, empati olup olmadığını sordu — edebiyatın çok ötesinde felsefeye, sinemaya ve yapay zekâ üzerine çağdaş söyleme dalga dalga yayılan bir soru.[11]
Robot etiği, toplumsal cinsiyet, anarşizm, taklit edilmiş gerçeklik gibi bu denli çeşitli eserlerin tek bir türe ait olmasını sağlayan nedir? En etkili yanıt, Metamorphoses of Science Fiction (Yale University Press, 1979) adlı eseriyle biçimi „bilişsel yabancılaştırma" üzerinden tanımlayan eleştirmen Darko Suvin'den geldi.[12] Rus Biçimciliği'nden ve Bertolt Brecht'ten yararlanan Suvin, bilimkurgunun „gerekli ve yeterli koşulları yabancılaştırma ve bilişin varlığı ile etkileşimi olan" bir tür olduğunu savundu.[12] Onun merkezî motoru novum'dur — büyüsel değil bilimsel araçlarla tahayyül edilebilen, varlığı okurları kendi dünyalarını yeniden kavramaya zorlayan yeni bir şey ya da önerme.[12] Tanıdık olanı tanıdık olmaktan çıkararak, bilimkurgu okurları, aksi takdirde doğal sayacakları toplumsal normları sorgulamaya davet eder. Türün bu denli sık „fikirlerin edebiyatı" olarak adlandırılmasının nedeni budur: icatları yalnızca mobilya değil, savlardır.
Bilimkurgunun erişimi artık basılı sayfanın çok ötesine uzanır. Stanley Kubrick'in 2001: A Space Odyssey (1968) filmi, sonraki film yapımcılarının vizyonlarını şekillendiren kültürel bir dönüm noktası haline geldi; katil bilgisayarı HAL 9000, Alien, Blade Runner ve The Terminator gibi sonraki „tech noir" filmlerinde hâlâ yankılanır.[13] Ridley Scott'ın Blade Runner — kendisi Dick'in Do Androids Dream of Electric Sheep? eserinden uyarlanmış — filmi, Kubrick'in temiz fütürizmini, nesillerin gelecek yılları nasıl tahayyül edeceğini tanımlayan pis bir distopik vizyona dönüştürdü.[13][11]
Türün söz dağarcığı da benzer biçimde gündelik hayata göç etti: kurguda türetilen terimler ve kavramlar artık mühendislerin, etik uzmanlarının ve siyaset yapıcıların robotik, gözetim ve yapay zekâ üzerine tartışma biçimini çerçeveliyor.[9] Mary Shelley yaratığına can verdikten iki yüzyıldan fazla zaman sonra, bilimkurgu her zaman yaptığı şeyi yapmaya en iyi donanmış biçim olmayı sürdürüyor — kendini teknoloji aracılığıyla yeniden yaratan bir dünyanın ölçüsünü almak ve mümkün olanın yabancılaştırıcı merceğinden, ne tür bir gelecek inşa etmeyi seçtiğimizi sormak.
[1]: Britannica — „Science fiction" (tanım, kökenler, Frankenstein, Verne, Gernsback, Altın Çağ, Yeni Dalga). [2]: Wikipedia — „Science fiction" (Asimov ve Heinlein tanımları). [3]: Wikipedia — „Science fiction" (Brian Aldiss'e göre Frankenstein ilk gerçek BK romanı olarak nitelenmiştir). [4]: Brian W. Aldiss, Billion Year Spree: The True History of Science Fiction (1973). [5]: Wikipedia — „H. G. Wells" (tarihler, eserler, „bilimkurgunun babası", öngörüler). [6]: Wikipedia / SFE — „Hugo Gernsback" (1929'da „science fiction" teriminin türetilmesi; Hugo Ödülleri onun adına). [7]: The Cambridge History of Science Fiction / Wikipedia — „John W. Campbell" ve „Golden Age of Science Fiction". [8]: Wikipedia — „Isaac Asimov" (biyografi, I, Robot, Üç Yasa, Foundation, Tüm Zamanların En İyi Serisi Hugo'su). [9]: Britannica — „Three Laws of Robotics" (formülasyonları ve yapay zekâ etiğine süregelen önemleri). [10]: Wikipedia / Nebula Awards — „Ursula K. Le Guin" (biyografi, ödüller, ilkler). [11]: Wikipedia — „Philip K. Dick" / „Do Androids Dream of Electric Sheep?" (biyografi, eserler, etki). [12]: Darko Suvin, Metamorphoses of Science Fiction (Yale University Press, 1979), „Estrangement and Cognition" yazısının Strange Horizons yeniden basımı aracılığıyla. [13]: The Conversation / Wikipedia — „2001: A Space Odyssey" (kültürel etki ve sonraki filmlere etkisi).
Henüz yorum yok — ilk sen ol.