Lumière'lerin titreşen „yaşayan resimlerinden" sesli filmlerin arifesine kadar, üç on yıl boyunca film yapımcıları tek bir diyalog satırı bile duyulmadan önce sinemanın dilbilgisini inşa etti.
Varlığının ilk yaklaşık üç on yılı boyunca sinemanın senkronize bir sesi yoktu. Sessiz dönem, kaydedilmiş, senkronize sesin getirilmesinden önceki dönemi kapsar; 1890'ların ortasında, filmlerin ilk kez popüler bir ticari eğlence haline geldiği zaman başlamış ve 1920'lerin sonuna kadar sürmüştür.[1] Yine de „sessiz" bir tür yanlış adlandırmadır: bu filmler neredeyse hiçbir zaman gerçek bir sessizlik içinde gösterilmedi ve yapımcıları, kaydedilmiş diyalogun yokluğunu, ortamı bugün hâlâ ayakta tutan saf görsel anlatı disiplinine dönüştürdü.
Sinemanın geleneksel doğum tarihi, Auguste and Louis Lumière kardeşlerin Paris'teki Salon Indien du Grand Café'de Cinématographe'ın ilk halka açık gösterimini yaptıkları 28 Aralık 1895'tir.[2] Program, aralarında La Sortie des ouvriers de l'usine Lumière (Lumière Fabrikasından Çıkan İşçiler) da olmak üzere bir avuç kısa „aktüalite"den oluşuyordu.[2] Aygıtları olan Cinématographe, kamera, baskı makinesi ve projektör olarak hizmet edebilen, saniyede yaklaşık 16 kare hızında çalışan tek bir makineydi.[2] İlk seyirciler bu görüntüleri modern anlamda „filmler" olarak anlamadılar; „hareketli fotoğraflar" ya da „yaşayan resimler" olarak pazarlandılar ve bu „yenilik döneminde" vurgu, projeksiyon aygıtının kendisine düşüyordu; filmler kendi başına bağımsız varyete cazibeleri olarak gösteriliyordu.[1]
Gösteriden anlatıya geçişteki belirleyici kayma yüzyılın dönümünde geldi. Amerika Birleşik Devletleri'nde, Edison için Edwin S. Porter tarafından yönetilen The Great Train Robbery (1903) — eylemin sürekliliğini kuran ilk anlatı filmi olarak yaygın biçimde kabul edilen yaklaşık on iki dakikalık bir Western — ortamı yenilikten olay örgüsüne taşımada bir dönüm noktası oldu.[3] Porter'ın yenilikleri arasında eşzamanlı eylemler arasında çapraz kurgu, mekânda çekim ve yakın çekimin kullanımı yer alıyordu; bunlar anlamın, tek bir sabit bakış açısı yerine çekimlerin düzenlenmesi yoluyla inşa edilebileceğini gösteriyordu.[3]
Porter filmin bir hikâye anlatabileceğini gösterdiyse, bu yeteneği eksiksiz bir sinema diline dönüştüren D. W. Griffith oldu. İç Savaş destanı The Birth of a Nation (1915), tekniği nedeniyle göklere çıkarıldı; ancak — o zaman da, bugün de — ırkçılığı nedeniyle kınanmaktadır: Griffith, anlatısal doruk noktaları inşa etmek için gece fotoğrafçılığını, panoramik manzaraları, renklendirmeyi, yakın çekimleri, çeşitli kamera açılarını, geçiş bindirmelerini ve hepsinden öte çapraz kurguyu kullandı.[4] Birleşen eylem çizgileri arasında geçiş yaparak gerilim yaratan bir çapraz kurgu biçimi olan „Griffith son dakika kurtarışı", The Birth of a Nation'da ve onun geniş kapsamlı devam filmi Intolerance (1916) içinde yapısal bir ilke haline geldi.[4] Biograph stüdyosunda yüzlerce kısa filmde başlattığı denemeler, Hollywood'un klasik anlatı üslubuna dönüşen şeyi formüle etmeye ve oturtmaya yardımcı oldu.[4]
Sessiz sinema, teknik sınırlarının biçimlendirdiği kendine özgü bir dilbilgisi geliştirdi. Kaydedilmiş diyalog olmadan filmler görsel anlatıya dayanıyordu; oyuncular duyguyu ve anlamı aktarmak için geniş jestler ve ifade dolu yüzler kullanıyordu.[1] Sözcüklerin kaçınılmaz olduğu yerlerde — bir mekânı tanıtmak, zamanın akışını belirtmek ya da hayati bir diyalog satırı iletmek için — film yapımcıları, görüntüye eklenen basılı kartlar olan ara yazıları yerleştiriyordu.[1]
„Sessizlik" müzikle dolduruluyordu. Sessiz filmlere en az bir enstrüman eşlik ederdi — başlangıçta projektörün sesini örtmek ve görüntülerin „hayaletsiliğini" aşmak için — ve müzik kısa sürede vazgeçilmez görülmeye başlandı, çünkü seyircinin duygusal ipuçlarını sağlıyordu.[5] Eşliğin ölçeği mekâna göre değişiyordu: küçük mahalle sinemaları bir piyanistle yetinirken, görkemli şehir sinema sarayları orgcular, topluluklar ya da tam orkestralar istihdam ediyordu — birinci sınıf bir salonda tipik olarak orga ek olarak yirmi ila seksen arasında çalgıcı bulunurdu — ve „güçlü Wurlitzer" gibi devasa sinema orgları hem orkestra renklerini hem de ses efektlerini taklit edebiliyordu.[5]
Hiçbir figür sessiz filmi onun büyük komedyenlerinden daha eksiksiz biçimde temsil edemedi. Charlie Chaplin, „küçük Şarlo"da — fazla küçük bir ceket, fazla büyük pantolon, sarkık ayakkabılar ve ezik bir melon şapka içindeki figürde — sinema tarihinin en tanınabilir karakterlerinden birini yarattı.[6] Yazdığı, yönettiği ve başrol oynadığı, aralarında The Kid (1921), The Gold Rush (1925) ve City Lights (1931) bulunan filmlerinde Chaplin, slapstick'i gerçek bir hüzünle harmanladı.[6] The Gold Rush, sessiz dönemin en pahalı komedisiydi; on yedi ay ve yaklaşık 235 günlük çekim süresi alarak 923.000 dolardan fazlaya mal oldu ve aç kalan Şarlo'nun kendi botunu haşlayıp yediği, çivileri tavuk kemiği gibi gevelediği ünlü sahnesini içerir.[7] Sesin gelişinden çok sonra 1931'de gösterime giren City Lights, meydan okurcasına senkronize bir müzik partisyonu ve ses efektleri kullandı ama konuşulan diyalog kullanmadı — sessiz forma duyulan bir inanç bildirisi.[6]
Buster Keaton, zıt bir dehâ sundu: tırmanan fiziksel kaosun ortasında ifadesizliğini koruyan, gülümsemeyen „Büyük Taş Yüz".[8] Aralarında Sherlock Jr. (1924), The General (1926) ve Steamboat Bill, Jr. (1928) bulunan uzun metrajlı filmleri, karmaşık görsel şakaları, kendisinin gerçekleştirdiği ölümüne meydan okuyan dublörlüklerle birleştirdi.[8] Sherlock Jr. çekimleri sırasında bir dublörlük Keaton'ın boynunu kırdı — anlatılana göre daha sonrasına kadar fark etmediği bir yaralanma — Steamboat Bill, Jr.'daki ünlü bir çekimde ise üzerine bir bina cephesi düşürüldü; bedeni yalnızca birkaç santimetre payla tek bir açık pencereden geçti.[8] Amerikan İç Savaşı sırasında geçen The General, trenlere olan sevgisini destansı bir lokomotif kovalamacasıyla birleştirdi.[8]
Hollywood anlatıyı inceltirken, Avrupalı film yapımcıları formu sanata doğru itti. Birinci Dünya Savaşı sonrası Almanya'da dışavurumcu hareket genellikle Robert Wiene'nin Dr. Caligari'nin Muayenehanesi (1920) filmine dayandırılır; çapraz, kıvrılan çizgilerden ve gölgelerden oluşan boyalı dekorları karakterlerinin ruhsal durumlarını dışsallaştırıyordu — bir uyurgezere cinayet işletmeyi yönlendiren bir hipnozcunun hikâyesi.[9] Alman dışavurumculuğu, iç durumları görünür kılmayı amaçlayan yüksek kontrastlı aydınlatma, bozulmuş dekor ve üsluplaştırılmış oyunculukla tanımlanır hale geldi.[9]
Onun en büyük temsilcisi, bir karakterin duygusal durumunu yorumlamak için kamerayı öznel biçimde kullanmasıyla hürmet gören F. W. Murnau idi.[10] Vampir filmi Nosferatu (1922) ve Der letzte Mann (1924, İngilizce The Last Laugh adıyla gösterime girdi) harekete merkezi konumdadır; sonuncusu „zincirlerinden boşalmış", serbestçe hareket eden kamerasıyla ünlüdür.[10] Hollywood'a davet edilen Murnau, akıcı kamera çalışması ve ışıltılı görüntüleriyle övülen bir aşk filmi olan Sunrise (1927) filmini yönetti; ilk Akademi Ödülleri'nde, yalnızca bir kez verilen bir kategori olan Eşsiz ve Sanatsal Film ödülünü kazandı.[11] Murnau'nun Alman çağdaşı Fritz Lang, bilimkurgu destanı Metropolis (1927) ile dönemin en görkemli gösterisini üretti.[9]
Genç Sovyetler Birliği'nde farklı bir devrim gelişti; burada film yapımcıları kurguyu kuramsallaştırdı — çekimlerin çarpışması ve yan yana getirilmesi yoluyla anlam yaratımı. Bunun kesin gösterimi, Sergei Eisenstein'ın 1905'te zırhlıda çıkan isyanı ve Odessa'daki ayaklanmayı dramatize eden Potemkin Zırhlısı (1925) filmidir.[12] „Odessa Merdivenleri" sahnesi — katliam yapan askerleri, ölü ve yaralıları ve merdivenlerden aşağı yuvarlanan bir bebek arabasını yan yana getirmek için kurguyu kullanarak — sinema tarihinin en çok alıntılanan ve taklit edilen sahnelerinden biri haline geldi ve Brian De Palma gibi yönetmenler tarafından The Untouchables (1987) içinde yeniden sahnelendi.[12]
Sessiz dönem yavaş bir sönümlemeyle değil, hızlı bir altüst oluşla sona erdi. Warner Bros., diske kayıtlı ses sistemi Vitaphone'u 1926'da tanıtmıştı ve 1927'de Alan Crosland tarafından yönetilen The Jazz Singer filmini yayımladı — senkronize kaydedilmiş müzik ve dudak senkronizasyonlu şarkı ve konuşma içeren ilk uzun metrajlı film; gerçi yalnızca filmin yaklaşık dörtte birine denk gelen ayrık sahnelerde, geri kalanı hâlâ ara yazılarla taşınıyordu.[13] Başarısı bugün, sonuçları hemen belli olmasa da, sessiz filmlerin sonunu işaret eden an olarak anlaşılmaktadır.[1][13] Geçiş hızla ivmelendi ve 1930'ların başına gelindiğinde ses, sektör standardı haline gelmişti.[1]
Sessiz sinemanın sanatsal mirası kuruculdur: yakın çekim, çapraz kurgu, kaydırmalı çekim, kurgu ve duyguyu kurgu yoluyla inşa etme fikrinin ta kendisi — bunların hepsi filmler konuşamadan önce yerleşti ve o günden bu yana her film yapımcısının işlevsel söz dağarcığı olmaya devam ediyor.[4][12] Yine de fiziksel miras tehlikeli ölçüde ince. Library of Congress'in 2013 tarihli The Survival of American Silent Feature Films: 1912–1929 başlıklı çalışması, Amerikan sessiz uzun metrajlı filmlerinin yaklaşık yüzde 70'inin kayıp olduğuna inanıldığını ve o dönemde yapılan yaklaşık 11.000 filmin yalnızca yaklaşık yüzde 14'ünün orijinal formatında günümüze ulaştığını saptadı.[14] Başlıca suçlular, selüloz nitrat film stoğunun yanıcılığı ve kimyasal kararsızlığı ile bir filmin ticari ömrü sona erdiğinde kopyaları ihmal etme ya da imha etme yönündeki stüdyo uygulamasıydı.[14]
Bu kırılganlık, günümüze ulaşan sessiz külliyata sessiz bir aciliyet katar. Bugün The Gold Rush ya da Sunrise'ın restore edilmiş bir kopyası canlı bir orkestrayla gösterildiğinde, seyirciler modern filmin ilkel bir öncülüyle değil, tümüyle gerçekleşmiş bir sanat biçimiyle karşılaşır — konuşmadan yoksun bırakılmış olarak, her şeyi ışık, hareket ve kesme yoluyla söylemeyi öğrenmiş bir biçimle.[7][11]
[1]: Britannica, „Silent film era." [2]: Britannica, „Lumiere brothers." [3]: Britannica, „The Great Train Robbery (1903)." [4]: Britannica, „D. W. Griffith — The Birth of a Nation and Intolerance." [5]: Library of Congress, „A Warming Flame: The Musical Presentation of Silent Films." [6]: Britannica, „Charlie Chaplin." [7]: San Francisco Silent Film Festival, „The Gold Rush." [8]: Britannica, „Buster Keaton." [9]: Britannica, „The Cabinet of Dr. Caligari." [10]: Britannica, „F. W. Murnau." [11]: Oscars.org, „Sunrise: A Song of Two Humans." [12]: Britannica, „Battleship Potemkin." [13]: Britannica, „The Jazz Singer (1927)." [14]: Library of Congress, „Library Reports on America's Endangered Silent-Film Heritage" (2013).
Henüz yorum yok — ilk sen ol.