1924 tarihli bir manifesto bilinçdışını nasıl bir atölyeye dönüştürdü ve bir yüzyıllık sanatı, sinemayı ve görüntü üretimini yeniden biçimlendirdi
Gerçeküstücülük resmen 1924'te Paris'te kuruldu; şair ve eleştirmen André Breton Gerçeküstücülük Manifestosu'nu yayımladığında ve rüya ile gerçekliği birleştirmenin yeni bir yoluna ad verdiğinde.[1][2] Bir sanat üslubundan öte, "zihnin işleyişini araştıran", tekinsiz ve beklenmedik olanda sihir ile garip bir güzellik arayan edebi ve felsefi bir akım olarak başladı.[3]
Kökleri felakette yatıyordu. Gerçeküstücülük temelde Dada'dan —aklı kasıtlı olarak hiçe sayan savaş dönemi anti-sanat akımından— doğdu ve kurucularının birçoğunun Birinci Dünya Savaşı'nın katliamına yol açtığına inandığı akılcılığa tepki olarak gelişti.[1] Mantık ve düzen siperleri yaratmışsa, diye akıl yürüttü gerçeküstücüler, o hâlde özgürleşme aklın bastırdığı her şeyde bulunacaktı: rüyalarda, arzuda, raslantıda ve akıldışı olanda.
İkinci büyük kaynak psikanalizdi. Tıp öğrencisiyken Breton akıl hastalığıyla ilgilenmişti ve 1921'de tanıştığı Sigmund Freud'u okuması onu bilinçdışı kavramıyla tanıştırdı.[2] Freud'un rüyalar ve serbest çağrışım kuramlarına büyük ölçüde dayanan Breton, bilinçdışının hayal gücünün kaynağı olduğu ve sanatın görevinin bundan yararlanmak olduğu sonucuna vardı.[1][4]
Breton'un 1924 manifestosu neredeyse klinik bir tanım sunuyordu. Gerçeküstücülük, diye yazdı, "saf ruhsal otomatizm"di —zihnin "aklın uyguladığı herhangi bir denetim olmaksızın ve her türlü estetik ya da ahlaki kaygının dışında" dikte ettiği "düşüncenin gerçek işleyişini" ifade etme çabasıydı.[4] Amaç, rüya ile uyanık yaşamın Breton'un "mutlak bir gerçeklik, bir üstgerçeklik" dediği şeyde kaynaşmasıydı.[1]
Uygulamada bu, kâğıt üzerinde başladı. 1920'lerde, Breton'un işbirlikçileri Louis Aragon ve Paul Éluard dahil olmak üzere gerçeküstücü şairler, otomatik yazı ile denemeler yaptılar —trans benzeri bir durumda yazarak ve zihinsel çağrışımları sansürsüz kaydederek; ortaya çıkan imgelerin bilinçdışının bir kaydını oluşturduğuna inanarak.[2][1] Otomatizm daha sonra görsel sanatlara geçti; orada otomatik çizim gibi teknikler bilinçdışının eli yönlendirmesine izin vermeye çalıştı.[5]
Gerçeküstücü resim hızla iki geniş kola ayrıldı ve aralarındaki gerilim akımı tanımlar.[1]
İlki, organik ya da mutlak gerçeküstücülük de denen otomatizmdi. Burada izleyici, raslantı ve serbest çağrışımla üretilmiş soyut, biyomorfik imgelerle —çağrıştıran ama belirsiz— karşılaşır.[1] "Biyomorfik" teriminin kendisi, bu organik, canlı görünen biçimleri tanımlamak için 1930'lar civarında kullanılmaya başlandı.[6]
İkincisi, sanatçıların imkânsız ya da tedirgin edici sahneleri canlandırmak için kesin, neredeyse fotoğrafik bir gerçekçilik kullandığı yanılsamacı rüya resmiydi (bazen veristik gerçeküstücülük denir) —rüya dünyasını soyutlama yerine halüsinasyon netliğiyle betimleyerek.[1] Bu kol için belirleyici bir öncü, savaş öncesi boş meydanlar, uzun gölgeler ve vitrin mankenleri içeren "metafizik" resimleri gerçeküstücüler üzerinde derin bir etki bırakan Giorgio de Chirico'ydu; eserleri Max Ernst, Dalí ve Magritte'i aynı ölçüde biçimlendirdi.[7]
Zaten önde gelen bir dadaist olan Max Ernst, gerçeküstücülüğün büyük teknik mucitlerinden biri oldu. 1925 dolaylarında frotajı (Fransızcada "sürtme") icat etti; kâğıdı dokulu yüzeylerin —döşeme tahtaları, yapraklar, sicim— üzerine koyup kurşunkalemle sürterek, sonra raslantısal desenleri fantastik yaratıklara ve manzaralara dönüştürdü.[8] Serbest çağrışımla esinlenen bu imgeleri Histoire naturelle (1926) baskı serisinde kullandı; ilgili bir resim tekniği olan grataj, boyayı dokulu nesnelerin üzerine kazıyordu.[8][9] Boyalı bir rüya manzarasına gerçek bir ahşap kapı ve bir tokmak iliştiren Two Children Are Threatened by a Nightingale (1924), tam da gerçeküstücülüğün kuruluş yılında yapıldı.[10]
Joan Miró 1924'te gerçeküstücü manifestoyu imzaladı ve bilinçdışı deneyimi betimleme biçimiyle el üstünde tutuldu —Breton ona "hepimizin en gerçeküstücüsü" dedi.[11] 1925'ten 1927'ye uzanan, seyrek tek renkli zeminler üzerinde şematik çizgiler ve süzülen biçimler içeren "rüya resimleri" dizisi, gerçeküstücü otomatizmin örneği hâline geldi; ne var ki özenli hazırlık kurşunkalem kılavuzları, kendiliğindenliğin kısmen bir yanılsama olduğunu gösterir.[12] Jean Arp ile birlikte Miró, biyomorfik soyutlamaya kesin sözcük dağarcığını kazandırdı.[6]
Büyük ölçüde kendi kendini yetiştirmiş olan Yves Tanguy, anlatılana göre 1923'te gördüğü bir de Chirico tablosuyla resme yöneldi ve 1925'te gerçeküstücü gruba katıldı.[13] 1927'den ölümüne dek tek bir takıntılı konuyu resmetti: titiz, yanılsamacı bir ayrıntıyla işlenmiş, uydurma kayamsı ve biyomorfik biçimlerle dolu ıssız, rüya benzeri manzaralar —her iki gerçeküstücü kolu tek bir garip, öteki dünyaya ait mekânda birleştirerek.[13]
Hiçbir sanatçı gerçeküstücülüğü Salvador Dalí kadar ünlü kılmadı. Freud'u keşfedip 1920'lerin sonunda Paris gerçeküstücüleriyle saf tuttuktan sonra Dalí, 1930 dolaylarında paranoyak-kritik yöntem dediği şeyi geliştirdi; bilinçaltını işlemek için kasten halüsinasyonlar tetikledi.[14] Ölü bir manzaranın üzerine asılı erimiş saatleriyle The Persistence of Memory (1931) dünya çapında bir sansasyon yarattı ve çoğu kişi için akımın ta kendisinin amblemi oldu.[15]
Belçikalı ressam René Magritte, rüya gerçekçiliğinin daha soğukkanlı, daha felsefi bir damarının peşine düştü. The Treachery of Images (1929), "Ceci n'est pas une pipe" ("Bu bir pipo değildir") sözcüklerinin üzerinde titizlikle resmedilmiş bir pipo gösterir —sözcük, imge ve nesne arasındaki uçurum üzerine, modern sanatın bir simgesi hâline gelen pişkin bir tefekkür.[16]
İngiltere doğumlu ressam ve yazar Leonora Carrington gerçeküstücülüğe Max Ernst ile bir ilişki üzerinden girdi ve hayatının geri kalanını geçireceği Meksika'ya yerleşmeden önce akımın Fransa ve New York çevrelerinin merkezinde yer aldı.[17] Çarpıcı, otobiyografik resimleri Kelt mitolojisinden, simyadan, başkalaşımdan ve okültten besleniyordu; aynı zamanda bir yazardı ve en tanınmış romanı The Hearing Trumpet (1974), yaşlı bir kadını sihirli ve garip bir dünyanın içine doğru izler.[17]
Gerçeküstücülük, işbirliğine ve raslantıya bireysel görü kadar değer veriyordu. Amblematik grup yöntemi, 1925'te Paris'te Tanguy, Jacques Prévert, Breton ve Marcel Duchamp dahil gerçeküstücüler tarafından icat edilen leziz cesetti (cadavre exquis).[18] Her oyuncu katlanmış bir kâğıda çizer ya da yazar, katkısını saklayarak diğerine geçirir; böylece tamamlanmış figür —birkaç el tarafından körlemesine birleştirilmiş— tek bir zihnin tasarlayamayacağı fantastik bir bileşim olarak ortaya çıkar.[18] Ad, oyunun ürettiği ilk cümleden geldi: "Le cadavre exquis boira le vin nouveau" ("Leziz ceset yeni şarabı içecek").[18]
Akım neredeyse anında sinemaya ulaştı. Dalí ile Luis Buñuel'in ortak yazıp yönettiği Un Chien Andalou (1929), tüm gerçeküstücü filmlerin en ünlüsü olmayı sürdürür —anlatısal anlam yerine rüya mantığıyla ilerleyen, sarsıcı, rüya benzeri imgelerden oluşan bir sel; izleyicinin akılcı beklentilerine kasıtlı bir saldırı.[19]
Gerçeküstücülüğün görsel dili kısa sürede Hollywood'a girdi. 1940'lara gelindiğinde Dalí'nin adı Amerika'da akımla eşanlamlıydı ve yönetmen Alfred Hitchcock Spellbound (1945) için rüya sahnesini tasarlamak üzere onu işe aldı; o dönem rüyalar için kullanılan bulanık imge geleneği yerine Dalí'nin resminin "mimari keskinliğini" ve canlılığını istiyordu.[20] Psikanalitik olarak yüklü bu tür rüya sahneleri bir Hollywood klasiği hâline geldi.[20]
İkinci Dünya Savaşı akımı dağıttı: Dalí, Ernst, André Masson, Breton ve diğerleri 1930'ların sonu ile 1940'ların başında Nazi egemenliğindeki Avrupa'dan Amerika Birleşik Devletleri'ne kaçtılar.[21] Orada, otomatist yöntemleri doğrudan Soyut Dışavurumculuğun yükselişini biçimlendirdi —Jackson Pollock ve çağdaşları otomatizmi ve kendiliğinden jesti özümsedi; göçmen Arshile Gorky ise gerçeküstücülük ile yeni Amerikan resmi arasında yaşayan bir köprü oluşturdu.[21]
Yine de gerçeküstücülük asla gerçekten bitmedi. Birçok sanatçı savaştan çok sonra da onu uygulamayı sürdürdü ve DNA'sı artık her yerde —reklamın gerçeküstü yan yana getirmelerinde, sinemanın rüya sahnelerinde ve çağdaş sanatın tekinsiz olana süregelen merakında.[21] Tek bir şairin bilinçdışına oynadığı bir bahis olarak başlayan şey, modern sanatın en kalıcı bahsi olduğunu kanıtladı: rüya gören zihne bir atölye verildiğinde, bize gösterecek şeyleri asla tükenmeyecekti.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.