Bir kuşak fin-de-siècle sanatçısının görünür dünyadan yüz çevirerek düşe, mite ve zihnin iç dünyasına nasıl yöneldiği
On dokuzuncu yüzyılın son on yıllarında, bir kuşak Avrupalı sanatçı ve yazar, gündelik dünyanın yüzeylerinden yüz çevirip onların altında yatana yöneldi — düşlere, mitlere, ruhsal özleme ve iç zihnin çalkantısına. Bu hareket Sembolizm olarak anılmaya başladı ve kendisini bilinçli olarak çağının baskın akımlarına karşı konumlandırdı: Gerçekçiliğin dikkatli gözlemine, Natüralizmin toplumsal belgeleyiciliğine ve hatta İzlenimciliğin geçici optik duyumlarına.[1] O akımlar dünyayı göründüğü biçimde kaydetmeye çalışırken, Sembolistler fikirleri, ruh hâllerini ve „İdeal“i algılanabilir bir biçime bürümek istiyordu.[2]
Terimin kendisi, resme uygulanmadan çok önce edebiyatta doğdu. Fransız eleştirmen ve şair Jean Moréas bu terimi 1886'da ortaya attı ve Stéphane Mallarmé ile Paul Verlaine'in şiirini tanımlamak için kullandı.[1] 18 Eylül 1886'da Moréas, „Sembolist Manifesto“sunu Paris gazetesi Le Figaro'da yayımlayarak hareketi resmen tanımladı ve onu çoğu kez karıştırıldığı Dekadanlardan ayırdı.[2] Manifesto, ifade etmekten ziyade çağrışım yapan bir sanatı savunuyordu — Mallarmé'nin ruhuna uygun olarak, adlandırmak yerine ima eden, „şeyin kendisini değil, yarattığı etkiyi“ resmeden bir şiir.[2]
Sembolizm yoktan var olmadı. En önemli öncüsü, 1857 tarihli Les Fleurs du mal derlemesiyle Fransız şiirine yüklü, sembolik bir dil getiren ve renklerin, seslerin ve kokuların birbirini yankıladığı ve gizli bir ruhsal düzene işaret ettiği fikrine dayanan „uyumlar“ kuramı harekete temel bir metin olan şair Charles Baudelaire'di.[2] Baudelaire'in kendisi de, eserlerine büyük hayranlık duyduğu ve Fransızcaya çevirdiği Amerikalı yazar Edgar Allan Poe'dan derinden etkilenmişti.[2]
Hareket Fransa ve Belçika'da billurlaştı ve Avrupa'ya yayıldı.[2] Sanayileşme ve materyalizm karşısındaki kaygıyla, gizemcilik ve bilinçaltına duyulan büyük ilgiyle ve bilimin dünyadan çekip almış gibi göründüğü ruhsal anlam açlığıyla belirlenen bir dönem olan fin de siècle'in daha geniş kültürel ruh hâline aitti.[3] Bu açlık, en gösterişli çıkışlarından birini, akademik sanatı ve gerçekçiliği reddederek mistik ve idealist görünümlü bir sanat lehine olan yazar ve mistik Joséphin Péladan tarafından 1892 ile 1897 arasında Paris'te düzenlenen altı sergiden oluşan Salon de la Rose+Croix'da buldu.[3] Erik Satie'nin müziğini de içeren bu salonlar, Sembolist resmin şiir ve müzikle ne kadar yakından iç içe geçmiş olduğunu gösteriyordu.[3]
Sembolist olarak nitelenen çeşitli sanatçıları birleştiren şey ortak bir üslup değil — radikal biçimde farklı tarzlarda resim yapıyorlardı — ortak bir tutumdur. Doğal dünyanın gerçekçi tasvirini reddederek, edebiyattan, İncil'den ve Yunan mitolojisinden alınmış gizemli figürlerle dolu, düşsel ve hayalî diyarları yeğlediler.[1] Eserleri, özellikle erotik ve mistik olmak üzere yeni psikolojik içerikle yüklüydü ve takıntılı biçimde bir dizi yüklü temaya geri dönüyordu: aşk, korku, ıstırap, ölüm, cinsel uyanış ve karşılıksız arzu.[1]
Sembolizm için belirleyici olan ilke, bir resmin bir öyküyü betimlemekten ziyade bir ruh hâli ya da bir fikir uyandırması gerektiğiydi. İmge; çağrışımın, belirsizliğin ve hayalin bir aracıydı — gözlemlenebilire açılan bir pencere değil, öznele ve doğaüstüne açılan bir kapı.[4] İç yaşama, düşe ve bilinçdışına yapılan bu vurgu, hareketin en kalıcı mirası olduğunu kanıtlayacaktı.
Hareketin merkezi figürleri arasında, Gustave Moreau Sembolizme en zengin ve en gösterişli imgelerinden bazılarını kazandırdı. Odilon Redon ve Pierre Puvis de Chavannes ile birlikte, Sembolist estetiği en gerçek anlamda temsil eden ressamlar arasında sayılır.[5] Yaklaşık 1874 ile 1876 arasında resmedilen ve şimdi Musée d'Orsay'de bulunan suluboya çalışması The Apparition, Salome'yi önünde havada asılı duran ve durmaksızın kanayan, hâlesiyle birlikte kesilmiş Vaftizci Yahya'nın başının görüntüsüyle karşı karşıya gösterir.[6] Yoğun, mücevherli süsleme ve erotizmin marazilikle kaynaşması, eser 1876 Paris Salonu'nda ilk kez sunulduğunda onu bir sansasyona dönüştürdü.[6] Moreau'nun sanatı, Sembolistlerin değer verdiği belirsizlikten tam da haz alıyordu: sahnedeki hiç kimse görüntüye doğrudan tepki vermediğinden, görümün gerçek mi, hayalî mi yoksa kolektif bir halüsinasyon mu olduğu belirsiz kalır.[6]
Moreau renk ve altınla çalışırken, Odilon Redon karanlıkta başladı. Gençliğinde, noirs diye adlandırdığı vizyoner karakalem çizimler ve litografiler üretti — havada süzülen başlar, bedensiz gözler ve bir kâbustan sürüklenip çıkmış gibi görünen tuhaf yaratıklarla dolu siyah eserler.[7] Tepegöz tasvirlerinde olduğu gibi, yalnız ve her şeyi gören gözün tekrar eden motifi, Redon'un görünür kılmaya çalıştığı iç dünyanın bir sembolü hâline geldi.[7] Redon, görünür dünyayı kopyalamaktan çok düşü, miti, maneviyatı ve bilinçaltını keşfetmeye önem verdiği için tam da bu nedenle Sembolizmle ilişkilendirildi.[7] Düşsel imgelemi onu daha sonra Sürrealistler için bir kahramana dönüştürecekti; liderleri André Breton, büyük hayranları arasındaydı.[7]
Norveç'te, Edvard Munch (1863-1944) on dokuzuncu yüzyıl sonu Sembolizminin temel ilkeleri üzerine — her şeyden önce bireysel duygusal deneyimi ifade etmeye olan ilgisi üzerine — bina ederek, yirminci yüzyılın başlarında Alman Dışavurumculuğunun bir öncüsü hâline geldi.[8] En ünlü imgesi The Scream, 1893'te resmedildi; Oslo'daki Norveç Ulusal Müzesi'ndeki versiyon, mukavva üzerine tempera ve yağlı pastel boya ile yapılmıştır.[9] Munch, eserin gerçek bir deneyimden doğduğunu söyledi — gün batımında iki arkadaşıyla bir yolda yürürken, doğanın içinden geçen „büyük, sonsuz bir çığlık“ hissetti — ve resmin biçimi bozulmuş merkezî figürü ile kan kırmızısı gökyüzü, bu dehşeti modern kaygının evrensel bir sembolüne çevirir.[9] The Scream, aşk ve ölüm üzerine olan büyük döngüsü Yaşam Frizi'ne aitti; bu döngü, 1893'te Berlin'de gösterilen altı resimden, 1902'de Berlin Sezession'da bu başlık altında sergilenen yirmi iki esere büyüdü.[8]
Viyana'da, Gustav Klimt (1862-1918) Sembolist alegoriyi tamamen kendine özgü, parıltılı ve dekoratif bir dile dönüştürdü.[10] 1897'de, muhafazakâr düzenden kopmaya ve kenti uluslararası akımlara açmaya kararlı bir grup olan Viyana Sezession'unun kurucu üyelerinden ve ilk başkanı oldu.[10] Övgüyle anılan „Altın Dönem“i boyunca Klimt, kısmen Ravenna'da gördüğü Bizans mozaiklerinden esinlenerek, varak altın ve karmaşık desenleri yoğun biçimde kullandı.[11] En tanınmış resmi The Kiss, 1907-1908'de yağlıboya ve varak altınla yapılmış olup, çiçekli bir çayırın kenarında diz çökmüş, özenle süslenmiş giysiler içinde bir çifti gösterir.[11] Şimdi Viyana'daki Belvedere'de bulunan eser, 1908'de ilk kez sergilendiğinde, henüz tamamlanmamışken Avusturya devleti tarafından satın alındı.[11]
Bu dördü asla yalnız değildi. Duvar ressamı Pierre Puvis de Chavannes (1824-1898), solgun, düz ve fresk benzeri kompozisyonlarıyla, Paul Gauguin ve Georges Seurat'ı da içeren genç bir kuşak tarafından hayranlıkla karşılandı.[5] Gauguin'in kendisi, doğaya karşıt düz renk düzlemleri ve sembolik ile ilkele olan ilgisiyle Sembolistler arasında sayılır; Belçikalı ressamlar Fernand Khnopff ve Jean Delville ile Edward Burne-Jones ve Aubrey Beardsley gibi Pre-Rafaelitlerin yörüngesindeki İngiliz sanatçılar da öyle.[1] Bu ulusal çeşitlemeler boyunca ortak iplik korundu: görünmeyenin bir aracı olarak resim.
Sembolizm yüzyıl dönümü civarında tutarlı bir hareket olarak çözüldü, ancak etkisi modern sanatın neredeyse her dalına yayıldı. Duygusal ifadeye yaptığı vurgu doğrudan Dışavurumculuğu besledi ve düşe ile bilinçdışına olan tutkusu Sürrealizmi öngördü ve ona ilham verdi.[2] Dekoratif, kıvrımlı duyarlılığı Art Nouveau'yu biçimlendirirken, edebiyatta çağrışıma ve dilin müziğine olan bağlılığı T. S. Eliot ve W. B. Yeats gibi modernist şairleri etkiledi.[2] Sanatın en derin konusunun görünür dünya değil, duygunun, mitin ve zihnin görünmeyen yaşamı olduğunda ısrar ederek, Sembolistler yirminci yüzyıl sanatının büyük bölümünün üzerine inşa edileceği zemini açmaya yardım etti.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.