On dokuzuncu yüzyıl bestecileri, müziği duygunun, ulusluğun ve iç dünyanın bir aracı hâline getirmek için klasik ölçülülüğü nasıl yıktılar
Müzikte Romantik dönem kabaca on dokuzuncu yüzyılı kapsar; geleneksel olarak yaklaşık 1820'den 1900 dolaylarına kadar tarihlendirilir, ancak kökleri on sekizinci yüzyılın son on yıllarına uzanır.[1] Avrupa sanatını, edebiyatını ve felsefesini saran daha geniş bir kültürel hareket olan Romantizm'e aittir; bu hareket, kendisinden önceki Klasik çağı tanımlamış olan düzen ve ölçülülüğün üstünde duyguyu, hayal gücünü ve bireyi yüceltir.[2]
Hareket, kendi zamanının altüst oluşlarından ayrılamazdı. Avrupa'yı ve Amerika'yı yaklaşık 1775 ile 1875 arasında sarsan siyasi çatışmalar, aristokratik himayenin gerileyişini ve halka açık konserlere katılacak boş vakte ve paraya sahip müreffeh bir orta sınıfın yükselişini hızlandırdı.[1] Soylu işverenlere bağımlılıktan kurtulan besteciler giderek daha çok para ödeyen bir kitle için ve kendileri için yazdılar; müzik bir sanat olduğu kadar bir pazar da hâline geldi. Bu yeni toplumsal zemin, dönemi belirleyen kanıyı besledi: müziğin her şeyden önce yaratıcısının kişisel duygusunu ifade etmek için var olduğu.
Romantik müzik, özgünlük ve bireysellik vurgusuyla, kişisel duygusal ifadeyle ve biçimde özgürlük ve deneyle belirginleşir.[1] Klasik bestecilerin denge ve berraklığa değer verdiği yerde, Romantikler yoğunluğa, renge ve yüceye ulaşmak için armoniyi gerdiler, yapıları uzattılar ve orkestrayı büyüttüler.
Dönemi ayıran birkaç özellik vardır. Besteciler, lied, noktürn, intermezzo, prelüd ve mazurka dâhil olmak üzere şiirsel ruh hâli için tasarlanmış mahrem yeni türler icat etti ya da yaygınlaştırdı.[1] Milliyetçilik güçlü bir akım hâline geldi: bir ulusun kendine özgü karakterini açığa çıkarmaya ve yüceltmeye yönelik bilinçli çaba, çoğu zaman halk ezgileri ve yerli dans ritimleri aracılığıyla, dönemin müziğinin büyük bölümüne can verdi.[1] Ve müzik söze ve hikâyeye giderek daha çok yaklaştı; şiirden, efsaneden ve halk masalından ilham bularak müziğin metinle birleşmesini çağın bir alâmetifarikası hâline getirdi.[1]
Sesle hikâye anlatma dürtüsü, dönemin imza niteliğindeki yeniliklerinden birini doğurdu: belirli bir anlatıyı ya da sahneyi betimleyen çalgı müziği olan program müziği. İlk tam açılımı Hector Berlioz ve onun 1830 tarihli Symphonie fantastique eseriyle geldi; eserin yinelenen idée fixe'i, her bölümde dönüşerek geri dönen tek bir ezgi, bütün eseri birbirine bağlar.[3] Berlioz'un bu yöntemi, tek bölümlü senfonik şiirin öncüsü olan Franz Liszt'in tematik dönüşümlerine ve Richard Wagner'in operalarında ördüğü leitmotiflere giden yolu gösterdi.[3] Bu arada Franz Schubert, Alman şiirini, sanat şarkısını yüzyılın merkezî bir türü hâline getiren bir duyarlılıkla besteleyerek Romantik lied'i mükemmelleştirdi.[4]
Bu geçişin üzerinde Ludwig van Beethoven'den daha büyük bir figür yükselmez; eserleri Klasik ve Romantik dünyalar arasındaki çizgiye yayılır.[5] Müziği, Mozart ve Haydn'ın yüksek-Klasik üslubundan ardından gelen Romantizm'e giden yolu gösterdi.[5] Beethoven, senfoni ve sonatın devraldığı biçimlerini alıp daha büyük yapısal karmaşıklıkla, daha zengin dokularla ve kişisel ifadenin yeni bir derinliğiyle genişletti.[5]
Kesin kopuş, 1803-04'te bestelenen 3. Senfonisi Eroica ile geldi; bu eserde senfonik biçimi görülmemiş bir kapsama genişletti ve önümüzdeki iki yüzyıl boyunca bir senfoninin ne olabileceğine dair beklentileri yeniden biçimlendirdi.[6] Beethoven eseri Napolyon Bonapart'a ithaf etmeyi tasarlamıştı, ancak Napolyon'un 1804'te kendisini imparator ilan ettiğini öğrenince, rivayete göre öfkeyle başlık sayfasını yırtıp parçayı „kahramanlık senfonisi” olarak yeniden adlandırdı.[6] 1824'te tamamlanan 9. Senfonisinde daha da ileri gitti; senfoninin son bölümü, Friedrich Schiller'in „Sevince Övgü” şiirinin bir bestelemesini söylemek için koro ve vokal solistleri ekleyerek salt çalgısal senfoninin uzun geleneğini kırar.[7] 7 Mayıs 1824'teki Viyana prömiyerinde besteci tamamen sağırdı.[7] Dokuzuncu'nun evrensel kardeşlik tasavvuru, dönemin kalıcı simgelerinden biri oldu.
Beethoven orkestrayı büyüttüyse, Frédéric Chopin mahremi mükemmelleştirdi. 1810'da Varşova yakınlarında doğan ve 1831'de Paris'e yerleşerek kentteki Polonyalı göçmenlerin arasına katılan Polonyalı-Fransız besteci neredeyse yalnızca piyano için yazdı.[8] Kataloğuna kısa, yoğun biçimler hâkimdir: diğerleri arasında kabaca 21 noktürn, yaklaşık 61 mazurka, 16 polonez, 27 etüt ve 26 prelüd.[8]
Chopin'in müziği, dönemin şiirsel duygusunu, onu salt gösterişten uzak tutan klasik bir saflık ve ölçülülükle kaynaştırdı.[8] İki geleneksel Polonya dansı olan mazurkaya ve poloneze yönelişi gerçek siyasi bir ağırlık taşıyordu: bu eserler, vatanlarının paylaşılmasının ardından Avrupa'ya dağılmış Polonyalılar arasında milliyetçi duyguyu ve bir dayanışma duygusunu coşturdu; özgürlük mücadelelerinde kimine teselli kimine güç sundu.[8] Chopin'de, kişisel lirizm ile ulusal kimlik arasındaki Romantik bağ en arınmış sesini buldu.
Rusya'da Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840-1893), ülkesinden kalıcı uluslararası ün kazanan ilk besteci oldu.[9] Duygusal açıdan dolaysız müziği, senfoni, konçerto, opera ve baleye eşit ustalıkla yayıldı. 1871 ile 1876 arasında, Kuğu Gölü balesi ve Birinci Piyano Konçertosu dâhil, onu Rusya'nın önde gelen bestecisi olarak kuran eserleri üretti.[9]
Baleleri Kuğu Gölü, Uyuyan Güzel ve Fındıkkıran, repertuvarın hiç eskimeyen gözdeleri olmayı sürdürür.[9] 1880'de, Rusya'nın Napolyon'un ordusunu bozguna uğratmasını anmak için 1812 Uvertürü'nü besteledi; bu eser, şimdiye dek yazılmış en tanıdık parçalardan biri hâline geldi.[9] Son sözü, Altıncı Senfoni Pathétique, 1893'teki ölümünden yalnızca günler önce prömiyer yaptı.[9] Bir yüzyıldan fazla zaman sonra eserleri, tüm klasik repertuvarın en çok seslendirilenleri arasında yer almayı sürdürüyor.[9]
Her Romantik, hikâye anlatımını ve gösteriyi benimsemedi. Johannes Brahms (1833-1897), yüzyılın ikinci yarısında senfonik ve sonat üslubunun büyük ustası olarak ve „geleceğin müziği” bestecilerinin onun ölçütlerini devirdiği tam o anda Haydn, Mozart ve Beethoven'in Klasik geleneğinin başkahramanı olarak durdu.[10] Brahms müziğini mutlak, yani kendisinin dışındaki hiçbir şeye atıfta bulunmayan müzik olarak görüyordu; bu, Berlioz ve Liszt'in program müziğine bilinçli bir karşıtlıktı.[10]
Dört senfoni besteledi; ilki Beethoven'in ruhuna o kadar bulanmıştı ki „Beethoven'in Onuncusu” lakabını aldı.[10] Büyük bölümünü annesinin 1865'teki ölümünden sonra bestelediği Bir Alman Requiem'i, geleneksel Latince Ayin yerine Brahms'ın bizzat Luther İncili'nden seçtiği metinleri besteler ve dönemin geniş kapsamlı, insancıl bir koro başyapıtını ortaya koyar.[10] Brahms, Romantik duygu derinliğinin, devralınan biçimlere karşı değil, onların içinden kanalize edilebileceğini kanıtladı.
Romantik yüzyıl, müziğin ne olabileceğini ve ne yapabileceğini yeniden biçimlendirdi. Orkestrayı ve konser salonunu genişletti, senfonik şiirden sanat şarkısına dek türler icat etti ve müziği şiirle, ulusla ve sanatçının iç dünyasıyla kaynaştırdı. Kişisel duygusal ifadeyi müziğin en yüce amacı olarak görme ısrarı, nesiller boyunca dinleyicilerin varsayılan beklentisi hâline geldi.[1]
O miras bugün her yerde işitilebilir. Beethoven'in senfonileri, Chopin'in piyano şiiri, Çaykovski'nin baleleri ve Brahms'ın senfonik mimarisi, yazıldıktan bir yüzyıldan fazla zaman sonra seslendirilip kaydedilerek yaşayan repertuvarın çekirdeği olmayı sürdürüyor.[9] Müziğin yüreğe dokunması ve bestecinin bireysel sesinin her şeyin üstünde önem taşıması gerektiği yönündeki Romantik kanı, dünyanın büyük bölümünün nasıl dinlediğini hâlâ belirliyor.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.