New Orleans'ın Afro-Amerikan topluluklarında doğan bir müziğin doğaçlamayı bir sanat biçimine dönüştürerek dünyayı nasıl fethettiği
Çok az müzikal gelenek caz kadar uzağa yolculuk etmiş ya da bu denli durmaksızın değişmiştir. On dokuzuncu yüzyılın sonları ile yirminci yüzyılın başlarında New Orleans'ın Afro-Amerikan topluluklarından doğdu ve birçok daha eski müzik akımını yeni bir şeyde harmanladı.[1] Birkaç on yıl içinde Amerika Birleşik Devletleri genelinde popüler müziği yeniden biçimlendirmiş, Atlantik'i aşmış ve ABD Kongresi tarafından "nadir ve değerli bir ulusal Amerikan hazinesi", Birleşmiş Milletler tarafından da diyalog ve özgürlük için dünya çapında bir güç olarak tanınmıştı.[2][3] İşte bunun nasıl gerçekleştiğinin hikâyesi.
Caz, 1895'ten önce New Orleans'ta — Fransız, İspanyol, Afrikalı, Karayipli ve daha fazlasından oluşan alışılmadık kültürel karışımı müzikal yenilik için verimli bir zemin yaratan bir şehirde — bir araya geldi.[4] Ham maddeleri çoktan havada uçuşuyordu: Derin Güney'deki Afro-Amerikan topluluklarının ruhani ezgilerinden (spirituals), iş şarkılarından, tarla haykırışlarından (field hollers) ve naralarından doğan blues; senkoplu, "pürüzlü" piyano ritimleriyle 1890'larda ulusal bir fenomen hâline gelen ragtime; ruhani ezgiler ve ilahiler; ve geçit törenleri ile cenazelerin değişmez bir parçası olan bando takımlarının çaldığı marşlar.[1][4]
Afro-Amerikan topluluğu, müziğin en derin temellerini sağladı — blues, ruhani ezgiler ve doğaçlama.[4] Şehrin Congo Square'inde daha eski bir Afrika belleği de varlığını sürdürüyordu; burada on sekizinci yüzyılın ortalarından itibaren köleleştirilmiş insanlar, Batı Afrika geleneğini yansıtan çağrı-yanıt (call-and-response) kalıpları da dâhil olmak üzere Afrika danslarını ve müzikal öğelerini korumak için bir araya gelmişti.[4] 1880'lere gelindiğinde, resmî eğitim almış renkli Kreol müzisyenler, varoşlardaki (uptown) Siyah müzisyenlerle iş birliği yapmaya başladı; 1890'ların ayrımcılık yasaları, paradoksal biçimde iki grubu bir araya iterek disiplinli Kreol yaklaşımını varoşların doğaçlama tarzıyla kaynaştırdı.[4]
Bu eşikte en sık anılan kişi, yaklaşık 1895 ile 1900 arasında tanıdık ezgiler üzerine doğaçlama yapan, temposunu hızlandıran ve içine blues ile ruhani ezgileri katan kornetçi Buddy Bolden (1877–1931) idi.[1][4] Kornet, klarnet ve trombon birlikte doğaçlama yaptığında, ortaya erken dönem New Orleans cazının karakteristik çoksesli (polifonik) tınısı çıkıyordu.[4]
New Orleans cazının kendisi 1910'ların başında biçimlendi; bando marşlarını, Fransız kadrillerini, ragtime'ı ve blues'u kolektif, çoksesli doğaçlamayla birleştirdi.[1] Müzisyenler şehirden ayrıldıkça müzik ülke geneline hızla yayıldı.
En dönüştürücü erken figürü, New Orleans'ta doğup büyüyen Louis Armstrong (1901–1971) idi.[5] 1920'lerde bir trompet ve kornet çalgıcısı olarak öne çıkan Armstrong, cazın odağını kolektif doğaçlamadan solo icracıya kaydırdı.[5] 1925–1928'deki Hot Five ve Hot Seven kayıtlarında, doğaçlamaları doğaçlama yapan solisti icranın merkezine yerleştirerek müziği kalıcı biçimde değiştirdi.[5][6] 1928 tarihli West End Blues kaydı, yaygın olarak yirminci yüzyıl müziğinin bir dönüm noktası kabul edilir; ayrıca Armstrong'un klarnetle ezgi alışverişi yaptığı şefkatli scat şarkıcılığını içerir — genç Billie Holiday'in scat ile ilk karşılaşması olarak andığı bir vokal tarzı.[7] Kısacası Armstrong, ilk büyük caz solistiydi.[8]
1930'ların ortalarına gelindiğinde caz, Amerika'nın baskın popüler müziği hâline gelmişti. Swing — Fletcher Henderson ve Benny Goodman gibi liderlerin dansa elverişli big band tarzı — yaklaşık 1935'ten 1946'ya kadar Amerikan popüler müziğinin başat biçimiydi.[9] Çağın sembolik başlangıcı genellikle klarnetçi Benny Goodman'in 21 Ağustos 1935'te Los Angeles'taki Palomar Ballroom'daki performansına tarihlenir.[10]
Cazın artan inceliğini hiçbir figür Duke Ellington (1899–1974) kadar iyi cisimleştirmez; kendisi 1924'ten itibaren piyanist, besteci ve orkestra şefiydi.[11] Orkestrası 1927'de Harlem'deki Cotton Club'ın ev orkestrası oldu ve canlı radyo yayınları ününü ülke geneline yaydı.[11] Ellington, binden fazla beste yazdı ya da bunlara katkıda bulundu — cazdaki en geniş kaydedilmiş kişisel miras — ve eserleri dans parçalarından iddialı uzun soluklu parçalara kadar uzandı; bunların çoğu standart hâline geldi.[11]
Çağ ayrıca caz vokalini yeniden biçimlendiren şarkıcıyı da ortaya çıkardı: "Lady Day" olarak bilinen Billie Holiday (1915–1959).[12] 1939'da New York'taki Café Society'de, Afro-Amerikalıların linç edilmesine karşı çarpıcı bir protesto olan Strange Fruit'i ilk kez seslendirdi; bu, kariyerinin en çok satan kaydı ve cazın toplumsal vicdanla birleşmesinde bir kilometre taşı oldu.[12]
1940'ların başlarından ortalarına kadar, Harlem'in kulüplerindeki — özellikle Minton's Playhouse'daki — bir grup genç müzisyen, cazı dansa elverişli swing'den dinlenmeye yönelik bir müziğe doğru itti.[13] Bebop hızlı, armonik açıdan yoğun ve hızlı akor değişimleri, köşeli melodiler ve yerine geçen akorlarla virtüözce doğaçlama için kurgulanmıştı.[13]
İkiz mimarları, uzun süredir caz armonisini tanımlayan yedililerin (seventh) ötesindeki akorların üst aralıklarını araştıran alto saksofoncu Charlie Parker ile trompetçi Dizzy Gillespie idi.[13] 1943 ile 1945 arasında, hızını ve enerjisini sergileyen "Groovin' High" ve "Salt Peanuts" gibi kayıtlarla yeni akıma öncülük ettiler.[13] Bebop, kendisini izleyen caz müzisyeni kuşakları için en etkili temel hâline geldi.[13]
Bebop'un yoğunluğu, tepki ve inceltmeye davetiye çıkardı. Cool caz çılgın tempoyu yumuşattı: trompetçi Miles Davis, orkestra şefliği kariyerinin başında, daha sonra Birth of the Cool olarak yayımlanan 1949–1950 nonet seanslarında tempoları düşürdü ve daha rahat, ölçülü bir tını ile bebop'a uygulanabilir bir alternatif getirdi.[14]
Buna karşın hard bop, blues ve gospel'e doğru geri sürdü — daha sert ve daha duygu yüklü — Art Blakey and the Jazz Messengers, Horace Silver ve Sonny Rollins gibi grupların elinde ritim ve blues etkileriyle bebop'u genişletti.[15]
Sonraki sıçrayış, doğaçlamayı hızla değişen akor geçişleri yerine gamlar etrafında örgütleyen modal caz oldu. Davis'in 17 Ağustos 1959'da yayımlanan Kind of Blue albümü tamamen modaliteye dayanıyordu: her çalgıcıya, doğaçlamasını çerçeveleyen — ve özgürleştiren — bir dizi gam verildi.[16] Saksofoncular John Coltrane ile Cannonball Adderley ve piyanist Bill Evans'ı içeren bir sextet tarafından kaydedilen albüm, şimdiye dek yapılmış en çok övgü alan caz albümlerinden biri oldu.[16] Coltrane, 1965'te modal kilometre taşı A Love Supreme'i kaydetti.[16]
Aynı zamanda, free caz eski yapıları tümüyle çözdü. Kasım 1959'da alto saksofoncu Ornette Coleman, New York'taki Five Spot Café'de tartışmalı bir konukluğa başladı ve The Shape of Jazz to Come'u yayımladı; 1960 tarihli Free Jazz: A Collective Improvisation albümü akıma adını verdi ve standart blues ile şarkı biçimlerini terk etti.[17]
1960'lar 1970'lere dönerken, caz rock ve funk'ın enerjisini özümsedi. Caz füzyonu, Miles Davis'in caza elektrikli enstrümanları ve rock ile funk etkili düzenlemeleri tanıtan bir dönüm noktası olan Bitches Brew (1970) ile duyuruldu.[17] İlerleyen yıllarda caz rock'ın öncüsü olarak tanındı ve cazı yeni dinleyicilere ve elektrikli dokulara açtı.[17]
Tüm bu tarzlar boyunca belirli öğeler yinelenir. Doğaçlama, cazın tanımlayıcı öğelerinden biridir: müzisyenler bir ezgiyi bireysel biçimlerde yorumlar, onu iki kez aynı şekilde çalmak yerine melodileri ve soloları o an icat eder.[1] Swing, cazdaki en önemli ve en kalıcı Afrika kökenli ritmik tekniktir; müziği canlı hissettiren o gevşek, eşit olmayan salınımdır.[1] Blue note'lar — Afrika müzik geleneklerinden alınan pesleştirilmiş üçlüler ve yedililer — caza karakteristik duygusal rengini verir.[1] Ve Afrika iş şarkıları ile tarla haykırışlarından miras kalan çağrı ve yanıt (call and response), enstrümanlar ya da sesler birbirini yankılayıp yanıtladıkça icrayı bir sohbete dönüştürür.[1]
Caz, oluşur oluşmaz neredeyse New Orleans'tan ayrıldı ve Avrupalılar, onu benimseyen Amerika Birleşik Devletleri dışındaki ilk kişiler arasındaydı.[18] 1930'ların Paris'inde, Belçika doğumlu Roman gitarist Django Reinhardt ile Fransız kemancı Stéphane Grappelli 1934'te Quintette du Hot Club de France'ı kurdu; akustik "gypsy jazz" tarzına öncülük ettiler ve gitarın bir lider caz enstrümanı hâline gelmesine yardımcı oldular.[18] Bu, cazın dokunduğu her kültür tarafından yeniden tahayyül edilebileceğinin erken bir işaretiydi.
Yurt içinde ve yurt dışında tanınma bunu izledi. 23 Eylül 1987'de ABD Temsilciler Meclisi, cazı korunmaya ve desteklenmeye değer "nadir ve değerli bir ulusal Amerikan hazinesi" olarak belirleyen H.Con.Res. 57'yi kabul etti.[2] Kasım 2011'de UNESCO, piyanist Herbie Hancock'un öncülüğünde, cazı barış, eşitlik ve kültürlerarası diyalog için dünya çapında bir güç olarak kutlamak amacıyla 30 Nisan'ı Uluslararası Caz Günü olarak ilan etti.[3][19]
New Orleans'ta blues doğaçlayan bir kornetten kıtaları kapsayan bir Birleşmiş Milletler anma gününe kadar caz, başka hiçbir Amerikan müziğinin erişemediği bir yay çizdi — doğduğu doğaçlamacı, swing yapan, sohbete dayalı ruha sadık kalırken kendini durmaksızın yeniden icat etti.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.