Hoe een generatie kunstenaars in de jaren zestig besloot dat denken, en niet maken, het werkelijke werk van de kunst was
Conceptuele kunst is, in de eenvoudige definitie van de Tate, "kunst waarbij het idee (of concept) achter het werk belangrijker is dan het voltooide kunstobject."[1] Ze ontstond in het midden van de jaren zestig als herkenbare beweging, en de term verwijst meestal naar werk dat tussen het midden van de jaren zestig en het midden van de jaren zeventig werd gemaakt, hoewel kunstenaars sindsdien conceptueel werk zijn blijven maken.[1] De verschuiving die ze voorstelde was radicaal: waar schilderkunst en beeldhouwkunst beoordeeld waren op hoe ze eruitzagen, vroeg conceptuele kunst om beoordeeld te worden op wat ze dacht. Zodra het idee voorrang kreeg, kon het fysieke object onbeduidend of tijdelijk worden, of zelfs volledig verdwijnen — een tendens die de criticus Lucy Lippard beroemd de "dematerialisatie" van het kunstobject noemde.[2]
Dit was geen enkele stijl, maar een reeks strategieën. Een conceptueel werk kon een zin zijn, een foto, een reeks instructies, een performance of een stapel documenten. Wat ze verenigt, is de overtuiging dat het primaire medium van de kunstenaar het denken is, en dat al het andere — verf, marmer, galeriewanden — bijkomstig is.
Conceptuele kunstenaars beweerden zelden dat ze hun standpunt uit het niets hadden uitgevonden. Hun erkende voorvader was Marcel Duchamp, die in 1917 een in massa geproduceerd porseleinen urinoir, gesigneerd "R. Mutt" en getiteld Fountain, inzond voor de openingstentoonstelling van de Society of Independent Artists in New York.[3] Door een gewoon fabrieksmatig object te selecteren — wat hij een "readymade" noemde — en het als sculptuur te presenteren, betoogde Duchamp dat een kunstwerk in de eerste plaats over het idee van de kunstenaar moest gaan in plaats van over het ding zelf, en dat een object nieuwe betekenis kreeg simpelweg door door een kunstenaar te worden gekozen en tentoongesteld.[3] De Tate noemt Fountain een belangrijk precedent voor conceptuele kunst, en het principe dat het dramatiseerde — dat kunst is wat een kunstenaar tot kunst verklaart — vormde een halve eeuw later het fundament van de beweging.[1]
De jaren zestig gaven dat idee een naam. De term "conceptuele kunst" kreeg zijn eerste uitgewerkte theorie in Sol LeWitts essay uit 1967 "Paragraphs on Conceptual Art", gepubliceerd in Artforum.[4] LeWitts openingsregels werden een manifest voor de hele beweging: "In conceptuele kunst is het idee of concept het belangrijkste aspect van het werk… alle planning en beslissingen worden van tevoren genomen en de uitvoering is een routineuze aangelegenheid. Het idee wordt een machine die de kunst maakt."[4] Twee jaar later breidde hij het standpunt uit in "Sentences on Conceptual Art" (1969), een genummerde lijst aforismen die een van de bepalende teksten van de beweging blijft.[5]
Verschillende met elkaar verweven overtuigingen lopen door de conceptuele kunst. Het eerste is het primaat van het idee: zoals LeWitt benadrukte, gaat planning vooraf aan — en overtreft — het maken.[4] Het tweede is dematerialisatie. Lippard, die de term samen met John Chandler bedacht in een in 1967 geschreven en het jaar daarop gepubliceerd essay, gebruikte hem om een periode te beschrijven waarin het kunstobject "bijkomstig, licht, vluchtig, goedkoop, pretentieloos en/of 'gedematerialiseerd'" werd; haar boek uit 1973 Six Years: The Dematerialization of the Art Object from 1966 to 1972 documenteerde het fenomeen en blijft een standaardreferentie voor de periode.[2]
Een derde kenmerk is het gebruik van taal als medium. Veel conceptuele kunstenaars behandelden woorden, definities en instructies als het werk zelf in plaats van als een beschrijving ervan. Een vierde is een ingebouwde weerstand tegen de kunstmarkt: kunstenaars die met de beweging worden geassocieerd, probeerden de steeds commerciëlere kunstwereld te omzeilen door denkprocessen en productiemethoden te benadrukken als de waarde van het werk.[1] Deze laatste impuls voedde rechtstreeks wat bekend werd als institutionele kritiek — kunst die haar aandacht richtte op het museum, de galerie en de markt als onderwerpen op zich.[6]
LeWitt bracht zijn theorie het meest invloedrijk in praktijk in zijn muurtekeningen, waarvan hij de eerste in 1968 maakte.[7] Elk werk is in wezen een reeks geschreven instructies; de lijnen worden rechtstreeks op de muur getekend door tekenaars die de aanwijzingen van de kunstenaar volgen.[7] Hiermee maakte hij zijn overtuiging letterlijk dat het idee, en niet de hand, de kunst is. Zoals het San Francisco Museum of Modern Art uitlegt, is wat een verzamelaar of museum daadwerkelijk verwerft "een door de kunstenaar opgesteld document dat beschrijft hoe de werken moeten worden uitgevoerd", waarna de eigenaar de verantwoordelijkheid op zich neemt om de juiste mensen in te huren om het uit te voeren.[8] Hetzelfde diagram kan daarom vele malen worden uitgevoerd, door verschillende handen, op verschillende plaatsen; en omdat de fysieke tekening niet blijvend is — als een muurtekening wordt verplaatst, wordt haar huidige vorm verwijderd en het stuk op de nieuwe locatie opnieuw getekend — blijft het werk voortbestaan als een concept in plaats van als één vast object.[7]
Als LeWitt vroeg wat als maken telt, vroeg Joseph Kosuth wat überhaupt als kunst telt. Zijn werk uit 1965 One and Three Chairs toont één stoel op drie manieren: een echte houten klapstoel, een levensgrote foto van die stoel en een vergrote woordenboekdefinitie van het woord "stoel".[9] Door object, beeld en taal naast elkaar te plaatsen, bevraagt het stuk de relatie tussen een ding, zijn representatie en zijn betekenis — en omdat de foto de stoel toont zoals hij daadwerkelijk is opgesteld, verandert het werk telkens wanneer het wordt getoond.[9] Kosuth maakte zijn programma expliciet in zijn essay uit 1969 "Art after Philosophy", waarin hij verklaarde dat "kunstenaar zijn nu betekent de aard van kunst in vraag te stellen", en dat het enige eigenlijke onderwerp van kunst de definitie van kunst zelf is.[10] Zijn formule — kunst als "idee als idee" — duwde dematerialisatie richting pure tautologie.[1]
Gedeeltelijk werkend binnen de Fluxus-kring kwam Yoko Ono vanuit een andere richting tot een vergelijkbaar idee: de instructie. Haar boek uit 1964 Grapefruit verzamelt meer dan 150 korte "instructiewerken" — aan de lezer gerichte aanwijzingen, verdeeld in secties als Muziek, Schilderkunst, Event, Poëzie en Object — die bestaan om te worden verbeeld of uitgevoerd in plaats van tentoongesteld.[11] Ono gaf het op 4 juli 1964 in eigen beheer uit, en het werd een van de eerste van haar werken die door het Museum of Modern Art werd verworven.[11] Dezelfde logica van de partituur ligt ten grondslag aan Cut Piece, voor het eerst uitgevoerd in de Yamaichi Concert Hall in Kyoto op 20 juli 1964, waarbij Ono roerloos op het podium zat en leden van het publiek uitnodigde om met een schaar stukken van haar kleding af te knippen.[12] Door het auteurschap over te dragen aan de toeschouwer wordt Cut Piece erkend als een baanbrekend werk van participatieve performance en een van de vroegste en belangrijkste werken die met Fluxus en feministische kunst worden geassocieerd.[12]
Conceptuele kunst vond ook opnieuw uit hoe kunst werd getoond. De handelaar Seth Siegelaub organiseerde de invloedrijke tentoonstelling January 5–31, 1969 in een tijdelijke ruimte in New York; ze bevatte geen schilderijen en geen sculpturen, met fysiek bewijs van de werken in één ruimte en een catalogus die Siegelaub als de tentoonstelling zelf behandelde.[13] Tot de kunstenaars in zijn kring behoorde Lawrence Weiner, wiens boekje uit 1968 Statements bestond uit vierentwintig beknopte zinnen die processen beschreven, gepresenteerd als het werk zonder dat een object vereist was.[6] Datzelfde jaar gaf Weiner zijn "Declaration of Intent" uit, waarin werd gespecificeerd dat elk van zijn stukken door hem kon worden gebouwd, door iemand anders kon worden vervaardigd, of "niet gebouwd hoeft te worden" — waarmee de beslissing, en dus het werk, aan de ontvanger en aan het domein van het idee werd overgelaten.[6]
De invloed van conceptuele kunst is enorm en duurzaam gebleken. Door de waarde van kunst te verplaatsen van het object naar het idee, opende ze de deur naar veel van wat volgde — installatie, performance, op tekst en fotografie gebaseerde praktijk, en het brede veld van de institutionele kritiek die de systemen onderzoekt waardoor kunst circuleert.[1] De kunstenaars die de Tate met de beweging en haar nalatenschap verbindt, strekken zich uit over generaties en continenten, van Jenny Holzer en Sophie Calle tot Martin Creed en Simon Starling.[1] Lippards "dematerialisatie"-these, ooit een provocatie, leest nu als een beschrijving van de standaardtoestand van de hedendaagse kunst, waarin een concept, een proces of een reeks instructies het voltooide werk kan zijn.[2] Meer dan een halve eeuw later is de centrale claim van conceptuele kunst — dat denken zelf een vorm van maken is — zo grondig opgenomen dat het er helemaal niet meer als een beweging uitziet, maar gewoon als een van de manieren waarop kunst nu wordt gemaakt.
Nog geen reacties — wees de eerste.