1. Home
  2. Ontdekken
  3. Post-Impressionism: The Generation That Reinvented Painting
Post-Impressionism: The Generation That Reinvented Painting
RedactioneelArt

Postimpressionisme: de generatie die de schilderkunst opnieuw uitvond

Hoe vier rusteloze schilders zich afkeerden van vluchtige impressies en zich richtten op structuur, emotie en symbool — en zo de grondslag legden voor de moderne kunst

CE
Caleido Editorial Team17 juni 202610 min lezen0 weergaven

Een beweging die achteraf werd genoemd

Het postimpressionisme is een van de grote retrospectieve labels uit de kunstgeschiedenis: het beschrijft een beweging waarvan de leden zichzelf nooit „postimpressionisten“ noemden en die in veel gevallen helemaal niet samenwerkten. De term werd bedacht door de Britse schilder en criticus Roger Fry, die hem voor het eerst rond 1906 gebruikte en hem vervolgens beroemd maakte door in 1910 de tentoonstelling Manet and the Post-Impressionists te organiseren in de Londense Grafton Galleries.[1][2] Fry had een naam nodig voor de gedurfde, moeilijke Franse kunst die in het kielzog van het impressionisme was ontstaan, en het bewust vage „postimpressionisme“ — letterlijk de kunst die na het impressionisme kwam — bleef hangen.[3]

Als periode wordt het postimpressionisme gewoonlijk gedateerd van 1886 tot ongeveer 1905: van de achtste en laatste impressionistische tentoonstelling tot de geboorte van het fauvisme.[3][4] Het was een overwegend Frans verschijnsel, en het wordt het best begrepen niet als één stijl, maar als een constellatie van onafhankelijke antwoorden op een gedeeld probleem.[3]

Het probleem met het impressionisme

De impressionisten — Claude Monet, Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir en hun kring — hadden de schilderkunst in de jaren 1870 gerevolutioneerd door het atelier te verruilen voor de buitenlucht en de vluchtige effecten van het natuurlijke licht en de kleur na te jagen. Tegen het midden van de jaren 1880 bewonderde een jongere generatie schilders die prestatie, maar was zij de grenzen ervan gaan voelen. Zij bleven de levendige kleur, de dikke verf en de taferelen uit het alledaagse leven van de impressionisten gebruiken, maar verwierpen wat zij zagen als de trivialiteit van het onderwerp en het verlies van structuur van de beweging.[3][4]

Waar de impressionisten een optische impressie van het voorbijgaande moment wilden vastleggen, wilden de postimpressionisten dat de schilderkunst abstracte kwaliteiten, symbolische inhoud en de emotie van de kunstenaar droeg.[3][4] Zij waren eerder bereid de geometrische vorm te benadrukken, de vorm te vervormen voor een expressief effect en kleur te gebruiken die onnatuurlijk of willekeurig was.[4] Het resultaat was niet één school, maar vier radicaal verschillende paden, bewandeld door vier zeer verschillende temperamenten.

Paul Cézanne: structuur onder het oppervlak

Als één enkele figuur de spil van de beweging is, dan is het Paul Cézanne (1839–1906), vaak de vader van het postimpressionisme genoemd.[3] Grotendeels in afzondering werkend in zijn geboortestreek de Provence, stelde Cézanne zich tot taak het impressionisme een ruggengraat te geven. Volgens de schilder Maurice Denis, die hem in 1896 bezocht, wilde Cézanne „van het impressionisme iets solides en blijvends maken, zoals de kunst van de musea“.[5]

Dit bereikte hij door het doek te behandelen als een geconstrueerde architectuur van kleur. In plaats van de voorwerpen op te lossen in glinsterend licht, bouwde Cézanne ze op uit verfvlekken en herleidde ze tot hun onderliggende geometrie, waarbij hij dezelfde motieven — appels op een tafel, baadsters in een landschap, en bovenal de berg Mont Sainte-Victoire, die hij tientallen keren afbeeldde — keer op keer schilderde op zoek naar duurzaamheid.[6] Zijn late meesterwerken zoals De grote baadsters dreven deze analytische reconstructie van de natuur tot de rand van de abstractie.[6]

Dat experiment bleek seismisch. Pablo Picasso noemde Cézanne „de vader van ons allen“, en vanaf ongeveer 1907 putten Picasso en Georges Braque uit zijn werk toen zij het kubisme ontwikkelden, dat voorwerpen versplinterde in verschuivende geometrische facetten.[6] Henri Matisse erkende eveneens een diepe schuld aan hem.[6] Cézanne is, naar algemeen wordt aangenomen, een van de bruggen tussen de negentiende eeuw en de moderne kunst.

Georges Seurat: schilderen volgens de wetten van de optica

Georges Seurat (1859–1891) sloeg de tegenovergestelde koers in van Cézannes intuïtieve constructie: hij wendde zich tot de wetenschap.[7] Door de eigentijdse kleurtheorie te bestuderen, redeneerde Seurat dat het naast elkaar plaatsen van minuscule stippen zuiver, ongemengd pigment het oog van de toeschouwer ze optisch zou laten versmelten tot lichtgevender tinten dan voorgemengde verf kon opleveren.[4][8] De techniek werd bekend als pointillisme — Seurat zelf gaf de voorkeur aan de term divisionisme — en zij bracht de afgeleide beweging van het neo-impressionisme op gang.[8]

Haar manifest was A Sunday on La Grande Jatte, geschilderd tussen 1884 en 1886, een uitgestrekt, nauwgezet gestippeld tafereel van Parijzenaars die zich ontspannen op een eiland in de Seine.[8][9] Voor het eerst getoond op de achtste en laatste impressionistische tentoonstelling in 1886, kondigde het een nieuw, weloverwogen en methodisch alternatief aan voor de impressionistische spontaniteit, waarbij het het toevallige gebaar verving door een afgemeten techniek gegrond op de studie van de optica.[8][10] Seurat stierf in 1891 aan een ziekte, slechts eenendertig jaar oud, maar zijn gedisciplineerde methode beïnvloedde schilders van Paul Signac tot de jonge Henri Matisse, en wekte zelfs de bewondering van Vincent van Gogh.[7][10]

Vincent van Gogh: kleur als emotie

Vincent van Gogh (1853–1890) leidde de nieuwe vrijheden van het postimpressionisme in pure emotie. Als grotendeels autodidactische Nederlander die laat tot de schilderkunst kwam en amper een decennium werkte, transformeerde hij de korte impressionistische penseelstreek tot kronkelende, levendige kleurlijnen, overdreven tot zelfs voorbij de impressionistische schittering, om zijn emotioneel geladen reactie op de wereld over te brengen.[4] In het zuiden van Frankrijk bracht hij een buitengewone stroom werk voort — zonnebloemen, korenvelden, portretten en wervelende nachtelijke hemels.[11]

Zijn beroemdste schilderij, The Starry Night, werd gemaakt in juni 1889 toen hij vrijwillig patiënt was in het gesticht Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy, en het beeldt de nachtelijke hemel af als een turbulent, expressief visioen in plaats van een getrouwe weergave.[11] Bij het scheppen van dat beeld, merkt het Museum of Modern Art op, „kondigde Van Gogh de nieuwe omarming door de moderne schilderkunst van stemming, expressie, symbool en gevoel aan“.[11]

Van Gogh verkocht tijdens zijn leven bijna niets en was afhankelijk van de financiële steun van zijn broer Theo, een Parijse kunsthandelaar, tot wie hij zich richtte in honderden bewaard gebleven brieven die tegelijk een manifest van zijn artistieke doelen vormen.[12] Zijn zelfmoord in 1890, op zevenendertigjarige leeftijd, kwam vóór de erkenning die hem later tot een van de meest gevierde schilders uit de geschiedenis zou maken. Zijn directe, expressieve gebruik van kleur werd een grondslag voor het expressionisme van de twintigste eeuw.[3]

Paul Gauguin: symbool, vlakheid en de zoektocht naar het paradijs

Paul Gauguin (1848–1903) bewandelde nog een andere weg — weg van de waargenomen werkelijkheid en naar verbeelding, herinnering en symbool. Als voormalig effectenmakelaar die zich voltijds op de kunst toelegde, werkte Gauguin in de kunstenaarskolonie van Pont-Aven in Bretagne, waar hij, samen met Émile Bernard, een stijl ontwikkelde die was opgebouwd uit vlakke gebieden van krachtige kleur, begrensd door donkere omtreklijnen.[13] Deze verwante benaderingen werden cloisonnisme en synthetisme genoemd, de laatste genoemd naar Gauguins doel om het uiterlijk van een onderwerp, zijn emotionele reactie daarop, en de abstracte eisen van lijn, vorm en kleur te synthetiseren.[13]

Zijn doek uit 1888 Visioen na de preek (Jakobs gevecht met de engel) illustreert de nieuwe vrijheid: biddende Bretonse vrouwen en de bijbelse worsteling die zij zich voorstellen, zijn geplaatst tegen een vlak, onwerkelijk veld van vermiljoen.[13] Rusteloos en in chronische geldnood verliet Gauguin uiteindelijk Europa richting Tahiti op zoek naar een ongerept, „primitief“ onderwerp — een zoektocht die latere wetenschap kritisch heeft bekeken in het licht van de koloniale veronderstellingen ervan.[14] Daar schilderde hij zijn enorme testament Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? (1897–98), een schitterend gekleurde, raadselachtige meditatie over de cyclus van het leven die hij beschouwde als de samenvatting van zijn ideeën.[14] Gauguins afgevlakte vormen en symbolische kleur voedden rechtstreeks de Nabis, het symbolisme en, uiteindelijk, de abstractie.[3]

De schok van 1910 en een blijvende erfenis

Tegen de tijd dat Roger Fry zijn twee tentoonstellingen in de Grafton Galleries van 1910 en 1912 op touw zette, waren alle vier de vooraanstaande postimpressionisten dood, maar hun werk trof het Britse publiek als schandalig modern.[1][15] De exposities maakten het publiek kennis met Cézanne, Van Gogh, Gauguin, Seurat, Matisse en Picasso, en hielpen het modernistische tijdperk in Groot-Brittannië aan te wakkeren; de romanschrijfster Virginia Woolf zou later schamperen dat „omstreeks december 1910 het menselijke karakter veranderde“.[2][15]

Die buitenproportionele impact is de waarste maatstaf van de beweging. Door hun fel onafhankelijke stijlen beïnvloedden de postimpressionisten de generaties die volgden — de Nabis, de fauvisten, de Duitse expressionisten en de Amerikaanse modernisten — op dramatische wijze, en de belangrijkste stromingen van de twintigste-eeuwse kunst gaan op hen terug.[4] Cézannes geometrie mondde uit in het kubisme; Van Goghs expressieve kleur in het expressionisme; Seurats optische experimenten in de belangstelling van de abstractie voor zuivere kleur en vorm; en Gauguins symbolische vlakheid in het symbolisme en daarbuiten.[3][4] Door de schilderkunst te bevrijden van de verplichting om de zichtbare wereld louter vast te leggen, maakte het postimpressionisme de moderne eeuw van de kunst mogelijk.

[1]: Tate, "Post-Impressionism — Art Term," https://www.tate.org.uk/art/art-terms/p/post-impressionism [2]: Wikipedia, "Roger Fry," https://en.wikipedia.org/wiki/Roger_Fry [3]: Wikipedia, "Post-Impressionism," https://en.wikipedia.org/wiki/Post-Impressionism [4]: The Metropolitan Museum of Art, "Post-Impressionism," https://www.metmuseum.org/essays/post-impressionism [5]: Wikipedia, "Maurice Denis," https://en.wikipedia.org/wiki/Maurice_Denis [6]: Wikipedia, "Paul Cézanne," https://en.wikipedia.org/wiki/Paul_C%C3%A9zanne [7]: National Galleries of Scotland, "Georges Seurat," https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/artists/georges-seurat [8]: Wikipedia, "A Sunday Afternoon on the Island of La Grande Jatte," https://en.wikipedia.org/wiki/A_Sunday_Afternoon_on_the_Island_of_La_Grande_Jatte [9]: The Art Institute of Chicago, "A Sunday on La Grande Jatte — 1884," https://www.artic.edu/artworks/27992/a-sunday-on-la-grande-jatte-1884 [10]: The Metropolitan Museum of Art, "Georges Seurat (1859–1891) and Neo-Impressionism," https://www.metmuseum.org/essays/georges-seurat-1859-1891-and-neo-impressionism [11]: The Museum of Modern Art, "Vincent van Gogh. The Starry Night. 1889," https://www.moma.org/collection/works/79802 [12]: Van Gogh Museum, "Van Gogh's Letters," https://www.vangoghmuseum.nl/en/art-and-stories/stories/all-stories/van-goghs-letters [13]: The Art Story, "Cloisonnism and Synthetism Movement Overview," https://www.theartstory.org/movement/cloisonnism-and-synthetism/ [14]: Smarthistory, "Paul Gauguin, Where do we come from? What are we? Where are we going?," https://smarthistory.org/gauguin-where-do-we-come-from-what-are-we-where-are-we-going/ [15]: The Frick Collection, "The Second 'Second Post-Impressionist Show'," https://www.frick.org/blogs/chief_librarian/second_second_post-impressionist_show

References

  1. 1.Post-Impressionism — Art Term. Tate ↗
  2. 2.Roger Fry. Wikipedia ↗
  3. 3.Post-Impressionism. Wikipedia ↗
  4. 4.Post-Impressionism (Heilbrunn Timeline of Art History essay). The Metropolitan Museum of Art ↗
  5. 5.Maurice Denis. Wikipedia ↗
  6. 6.Paul Cézanne. Wikipedia ↗
  7. 7.Georges Seurat. National Galleries of Scotland ↗
  8. 8.A Sunday Afternoon on the Island of La Grande Jatte. Wikipedia ↗
  9. 9.A Sunday on La Grande Jatte — 1884. The Art Institute of Chicago ↗
  10. 10.Georges Seurat (1859–1891) and Neo-Impressionism. The Metropolitan Museum of Art ↗
  11. 11.Vincent van Gogh. The Starry Night. Saint Rémy, June 1889. The Museum of Modern Art ↗
  12. 12.Van Gogh's Letters. Van Gogh Museum ↗
  13. 13.Cloisonnism and Synthetism Movement Overview. The Art Story ↗
  14. 14.Paul Gauguin, Where do we come from? What are we? Where are we going?. Smarthistory ↗
  15. 15.The Second 'Second Post-Impressionist Show'. The Frick Collection ↗
postarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.368

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido