1. Home
  2. Ontdekken
  3. The Bauhaus: Building the Modern World
The Bauhaus: Building the Modern World
RedactioneelArt

Het Bauhaus: het bouwen van de moderne wereld

Hoe een kortstondige Duitse school kunst, ambacht en industrie samensmolt tot de visuele taal van de twintigste eeuw

CE
Caleido Editorial Team18 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een school geboren uit crisis

Weinig instellingen hebben een diepere stempel gedrukt op de moderne visuele cultuur dan het Bauhaus, een Duitse school voor kunst, ambacht en vormgeving die slechts veertien jaar bestond en toch de architectuur, het productontwerp, de typografie en het kunstonderwijs blijvend veranderde. Ze opende in Weimar op 1 april 1919, in de onrustige nasleep van de Eerste Wereldoorlog en de ineenstorting van het keizerlijke Duitsland.[1] De nieuwe instelling was het werk van de Berlijnse architect Walter Gropius, die twee bestaande instellingen — de Weimarse School voor Toegepaste Kunsten en de Academie voor Schone Kunsten — samenvoegde tot één school nadat hij voor de post was aanbevolen door de Belgische architect Henry van de Velde, de voormalige directeur van de school voor toegepaste kunsten.[1]

Gropius kondigde zijn programma aan in een in 1919 verspreid manifest, geïllustreerd met een houtsnede van een gotische kathedraal door de schilder Lyonel Feininger.[2] Het beeld was zorgvuldig gekozen: de middeleeuwse kathedraal, gebouwd door gilden van samenwerkende ambachtslieden, belichaamde Gropius' ideaal van het Gesamtkunstwerk, het „totale kunstwerk" waarin schilders, beeldhouwers en ambachtslieden samen naar een gemeenschappelijk doel toewerken.[2] Uit de drie spitsen van de kathedraal stralen drie sterren, die staan voor de drie kunsten — schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur — die de school hoopte te herenigen.[2] „Het uiteindelijke doel van alle beeldende kunst", schreef Gropius, „is het volledige bouwwerk."[2]

Een radicaal idee: kunst ontmoet ambacht

De oprichtingsambitie van het Bauhaus was om het eeuwenoude onderscheid tussen de schone kunsten en de toegepaste kunsten af te breken.[2] In plaats van schilders op de ene plek en ambachtslieden op de andere op te leiden, onderwees de school beide binnen één op werkplaatsen gebaseerd curriculum dat theorie combineerde met het maken met de handen.[2] De naam vatte dit doel samen: „Bauhaus" betekent ruwweg „huis van het bouwen", een knipoog naar de middeleeuwse Bauhütte, of metselaarsloge.

Elke student begon met een verplicht inleidend semester, bekend als de Vorkurs, of voorbereidende cursus, waar hij de grondbeginselen van materiaal, vorm en kleur leerde voordat hij een gespecialiseerde werkplaats betrad.[3] De cursus werd aanvankelijk geleid door de charismatische Zwitserse schilder Johannes Itten, een aanhanger van de Mazdaznan-religie, die zijn studenten liet mediteren, ademhalingsoefeningen liet doen en een vegetarisch dieet liet volgen om de creativiteit te ontsluiten.[4] Toen Itten in 1923 vertrok, ging de cursus over naar László Moholy-Nagy en Josef Albers; vanaf 1928 leidde Albers hem alleen en verving Ittens expressieve, intuïtieve oefeningen door een sobere, systematische studie van materialen en waarneming.[3]

Deze pedagogische structuur — een grondslagjaar in de principes van de vorm gevolgd door gespecialiseerde studie — bleek een van de duurzaamste uitvindingen van de school en blijft wereldwijd het model voor het kunst- en vormgevingsonderwijs.[3]

De meesters

Om de school te bemensen wierf Gropius een buitengewone lijst van avant-gardekunstenaars aan, waarbij hij putte uit figuren verbonden aan de Münchense kring rond Der Blaue Reiter en de Berlijnse galerie Der Sturm.[1] Aan het Bauhaus werden zij geen professoren maar „meesters" genoemd, in overeenstemming met het gilde-ideaal.

De in Rusland geboren schilder Wassily Kandinsky, een pionier van de pure abstractie, sloot zich in 1922 aan en bleef tot het einde van de school.[5] Hij doceerde muurschilderkunst en analytisch tekenen, en zijn verplichte kleurenseminar vormde een generatie studenten.[5] Zijn doek Yellow-Red-Blue uit 1925, geschilderd tijdens zijn Bauhaus-jaren, destilleert zijn theorieën tot een evenwichtig spel van geometrische vormen en primaire kleuren, en hangt nu in het Centre Pompidou in Parijs.[6] Kandinsky codificeerde zijn ideeën ook in Punt en lijn tot vlak, in 1926 gepubliceerd als het negende deel van de eigen boekenreeks van de school, de Bauhausbücher; daarin betoogde hij dat schikkingen van punt, lijn en vlak verschillende emotionele effecten op de toeschouwer teweegbrengen.[7]

De Duits-Zwitserse schilder Paul Klee doceerde van 1921 tot 1931 aan het Bauhaus.[8] Naast het schilderen leidde hij werkplaatsen in boekbinden, glasschilderen en weven, en hij goot zijn denken in duizenden pagina's aan collegeaantekeningen — een geheel van theorie dat deels werd gedestilleerd in het Pedagogisch schetsboek, in 1925 gepubliceerd als Bauhausbücher nr. 2, geredigeerd door Gropius en vormgegeven door Moholy-Nagy.[8][9] Klees Senecio uit 1922, het gezicht van een oude man opgebroken in gloeiende rechthoeken van oranje, roze en geel, reduceert het menselijke hoofd tot het geometrische vocabulaire van vierkant en cirkel dat de Bauhaus-meesters verkenden; het wordt bewaard in het Kunstmuseum Basel.[10]

De Hongaarse kunstenaar László Moholy-Nagy arriveerde in 1923 en werd al snel een van de meest vooruitstrevende figuren van de school.[11] Een onvermoeibaar experimentator, propageerde hij wat hij de „Nieuwe Visie" noemde — een frisse manier van kijken via de fotografie, waaronder cameraloze „fotogrammen" gemaakt door voorwerpen op lichtgevoelig papier te leggen, scherpe hoeken en radicale uitsnedes.[11] In 1930 voltooide hij de Lichtrekwisiet voor een elektrisch toneel, beter bekend als de Licht-Ruimte-Modulator, een gemotoriseerde constructie van bewegende reflecterende onderdelen die wisselende patronen van licht en schaduw wierp — een van de vroegste elektrisch aangedreven kinetische sculpturen.[12]

Van Weimar naar Dessau: het baanbrekende gebouw

Conservatieve politieke druk in Weimar dwong de school in 1925 te verhuizen naar de industriestad Dessau, waar Gropius een speciaal gebouwde campus ontwierp die het veruit beroemdste embleem van de beweging werd.[1] Ingewijd op 4 december 1926 voor meer dan duizend gasten, is het Bauhaus-gebouw in Dessau een icoon van het Internationaal Modernisme en werd het in 1996 op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO geplaatst.[13][14]

Het ontwerp belichaamde het principe van het functionalisme — de overtuiging dat de vorm van een gebouw de activiteiten moet volgen die het herbergt, vrij van opgelegd ornament.[14] De structuur spreidt zich uit in verbonden vleugels, waarbij elke gevel zijn interne gebruik uitdrukt: lokalen krijgen doorlopende horizontale ramen voor het licht, terwijl het atelierblok in een zwierige glazen vliesgevel is gehuld.[14] Door de steunkolommen naar binnen te plaatsen, bevrijdde Gropius de buitenmuur van elke dragende rol, waardoor een ononderbroken glasvlak drie verdiepingen kon beklimmen — een structurele vernieuwing die het gebouw zijn gevoel van transparantie en gewichtloosheid gaf.[14]

De Dessau-jaren brachten ook de invloedrijkste objecten van de school voort. In 1925 ontwierp de jonge meester Marcel Breuer, hoofd van de meubelmakerswerkplaats, een clubfauteuil van gebogen stalen buis en strak gespannen stof, het Model B3.[15] Geïnspireerd door de lichte stalen buizen van zijn fiets, benutte Breuer een onlangs geperfectioneerd Duits procedé voor het maken van naadloze buis; decennia later, toen een Italiaanse fabrikant hem opnieuw uitbracht, kreeg de stoel de bijnaam „Wassily" naar Kandinsky, die hem had bewonderd.[15] Massaal produceerbaar, hygiënisch en ontdaan van versiering, werd hij een manifest in meubelvorm.

Drie directeuren, twee verhuizingen, één sluiting

Gropius leidde het Bauhaus tot 1928, toen interne geschillen en financiële druk hem tot aftreden noopten; hij droeg het directeurschap over aan de Zwitserse architect Hannes Meyer.[16] Meyer, een uitgesproken marxist die de school in de richting van maatschappelijk nut duwde, werd in 1930 door de Dessause autoriteiten ontslagen wegens beschuldigingen van „communistische machinaties" en vervangen door de architect Ludwig Mies van der Rohe.[16] Mies probeerde de school te depolitiseren terwijl de Nazipartij eromheen opkwam, maar de poging mislukte.

Nadat de nazi's de controle over de gemeenteraad van Dessau hadden verworven, verhuisde de school in 1932 nogmaals, naar Berlijn.[1] Op 11 april 1933 doorzochten en verzegelden politie en de SA het Berlijnse pand en arresteerden verschillende studenten; onder aanhoudende druk stemden de meesters later dat jaar voor de ontbinding van het Bauhaus.[17] Het regime beschouwde de school als een broeinest van communisme en „ontaarde" moderne kunst die onverenigbaar was met de nazi-ideologie.[17]

Een diaspora en een blijvende erfenis

De sluiting verstrooide het Bauhaus over de hele wereld, en verspreidde daarmee zijn ideeën veel breder dan de school zelf ooit had gekund.[17] Veel toonaangevende figuren emigreerden naar de Verenigde Staten: onder hen Gropius en Mies van der Rohe, Josef en Anni Albers, Marcel Breuer en Herbert Bayer.[17] In 1937 stichtte Moholy-Nagy de New Bauhaus in Chicago, waarmee hij het Weimar–Dessau-curriculum naar het Amerikaanse vormgevingsonderwijs bracht.[17] Josef Albers werd een invloedrijk docent aan Black Mountain College in North Carolina, terwijl Gropius doceerde aan Harvard en Mies het architectuurprogramma leidde aan het Armour Institute in Chicago, en zo de staal-en-glastorens van de naoorlogse stad vormgaf.[17]

Via deze kanalen werd het Bauhaus de grondslag van het moderne ontwerp zelf: het geloof dat mooie, functionele objecten door de industrie voor iedereen konden worden geproduceerd; het heldere geometrische vocabulaire van de moderne typografie en het productontwerp; het van glaswanden voorziene vocabulaire van de moderne wolkenkrabber; en het model van de basiscursus dat ontwerpscholen nog steeds structureert. Voor een instelling die slechts van 1919 tot 1933 bestond, blijft haar reikwijdte over de visuele wereld van de twintigste eeuw — en tot in de onze — vrijwel ongeëvenaard.[1]

References

  1. 1.History of the Bauhaus. Getty Research Institute, 2019 ↗
  2. 2.Lyonel Feininger. Cathedral (Kathedrale) for Program of the State Bauhaus in Weimar — The 1919 Manifesto. The Museum of Modern Art (MoMA), 1919 ↗
  3. 3.Preliminary Course, Workshops and Bauhaus Diploma: What Made Training at the Bauhaus So Special?. Bauhaus-Archiv / Museum für Gestaltung ↗
  4. 4.Bauhaus. Encyclopaedia Britannica ↗
  5. 5.Masters and Apprentices — Teaching at the Bauhaus. Getty Research Institute ↗
  6. 6.Wassily Kandinsky, Yellow-Red-Blue (Jaune-rouge-bleu), 1925. Centre Pompidou (Musée National d'Art Moderne), 1925 ↗
  7. 7.Wassily Kandinsky. Wassily Kandinsky: Point and Line to Plane — Bauhausbücher 9. Lars Müller Publishers (Bauhausbücher facsimile), 1926 ↗
  8. 8.Klee and Kandinsky: The Bauhaus Years. Solomon R. Guggenheim Museum ↗
  9. 9.Paul Klee. Paul Klee: Pedagogical Sketchbook — Bauhausbücher 2. Bauhaus Kooperation, 1925 ↗
  10. 10.Senecio (Klee). Wikipedia (citing Kunstmuseum Basel), 1922 ↗
  11. 11.László Moholy-Nagy. The Metropolitan Museum of Art ↗
  12. 12.László Moholy-Nagy, Light Prop for an Electric Stage (Light-Space Modulator), 1930. Harvard Art Museums, 1930 ↗
  13. 13.14 Years of Bauhaus: A Chronology From Its Founding in 1919 to Its Closure in 1933. Bauhaus-Archiv / Museum für Gestaltung ↗
  14. 14.Bauhaus and its Sites in Weimar, Dessau and Bernau. UNESCO World Heritage Centre, 1996 ↗
  15. 15.Wassily Chair (Model B3), Marcel Breuer, 1925. Centre Pompidou, 1925 ↗
  16. 16.The Bauhaus, 1919–1933. The Metropolitan Museum of Art ↗
  17. 17.The Legacy of the Bauhaus After 1933. Bauhaus-Archiv / Museum für Gestaltung, 1933 ↗
thearthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido