Bin yılı aşkın bir süre boyunca Konstantinopolis ve Ravenna sanatçıları camı, altını ve boyalı ahşabı cennete açılan pencerelere dönüştürdü ve Hristiyan dünyasının ilahi olanı nasıl tasavvur ettiğini bugün hâlâ şekillendiren bir miras bıraktı.
Bizans sanatı, Doğu Roma İmparatorluğu'nun sanatıdır ve geleneksel olarak başkentinin kuruluşundan imparatorluğun çöküşüne kadar tarihlendirilir – MS 330'dan 1453'e.[1] Başlangıç noktası, geniş kültürel sonuçları olan siyasi bir eylemdi: 330 yılında Roma dünyasının ilk Hristiyan hükümdarı olan İmparator Konstantin, başkentini doğuya, eski Yunan kenti Bizantion'a taşıdı ve onu Konstantinopolis olarak yeniden kurdu.[1] Yeni başkent üç mirası – Roma imparatorluk otoritesini, Yunan ve Helenistik sanat tekniğini ve Konstantin'in yasallaştırdığı Hristiyan inancını – şaşırtıcı derecede kalıcı olduğunu kanıtlayacak özgün bir görsel kültürde kaynaştırdı.[2]
Bizans sanatını ayıran şey, dine neredeyse tam bir adanmışlığıydı. Standart bir anlatının deyişiyle, "neredeyse tümüyle dinsel ifadeyle" ve dikkatle denetlenen kilise teolojisinin imgelere kişisellikten uzak biçimde aktarılmasıyla ilgiliydi.[2] Klasik, Helenistik, Kıpti ve Pers kaynaklarından yararlanmasına rağmen, antik çağın doğalcılığından uzaklaşarak daha soyut, cepheden ve dünya ötesi bir şeye yöneldi.[3] Amaç görünür dünyayı betimlemek değil, görünmez olanı şimdiki kılmaktı.
İlk kez altıncı yüzyılda kuralları belirlenen olgun Bizans üslubu, geç Klasik biçimleri üsluplaştırarak ve standartlaştırarak gelişti.[2] Bireysel benzerlik, yerini standart bir yüz tipine bıraktı; bedenler düzleştirildi ve uzatıldı; kumaş kıvrımları, kasıtlı bir bedensizleşme etkisi yaratan girdaplı çizgi örüntülerine dönüştü.[2] Figürler, saf altın alanların önünde cepheden ve ağırlıksız biçimde süzülür.
O altın, üslubun imzasıdır. Bizans mozaiğinin belirleyici özelliklerinden biri, İsa'nın, Meryem Ana'nın ve azizlerin figürlerinin ardında parıldayan, maddesiz bir arka plan yaratmak için altın karoların – tesseraların – kullanılmasıydı.[2] Hafif açılarla yerleştirilen cam, kandil ışığını ve mum alevini öyle yakalardı ki tüm yüzey parlıyormuş gibi görünür, mimariyi ışıltılı, yersiz bir cennete dönüştürürdü. Greko-Romen sanatının üç boyutlu mekân yanılsamasının peşinden gittiği yerde, Bizans sanatı bunu reddetti ve derinliği parıltıyla değiştirdi.
Bu sanatın ilk büyük serpilişi, 527'den 565'e kadar hüküm süren ve yaygın olarak Bizans sanatının ilk altın çağı olarak adlandırılan döneme başkanlık eden İmparator I. Justinianus döneminde geldi.[4] Devasa bir ölçekte desteklenen anıtları, üsluba görkemini verdi. En üstün örnek, altı yıldan kısa sürede inşa edilen ve 537'de ibadete açılan Konstantinopolis'in Büyük Kilisesi Hagia Sophia'dır.[5] Matematikçi-mimarlar Anthemius of Tralles ve Isidore of Miletus tarafından tasarlanan devasa kubbesi – çağdaşlarına altın bir zincirle gökten asılıymış gibi görünen – bin yıl boyunca Ortodoks kilise mimarisinin örneği oldu.[5]
Bununla birlikte, Justinianus çağının hayatta kalan en canlı tanıkları Konstantinopolis'te değil, Bizans'ın İtalya'daki dayanağı olan Ravenna'da bulunur. Yaklaşık 547'de kutsanan sekizgen San Vitale Kilisesi, tüm Bizans sanatının en çok incelenen iki imgesini barındırır: apsiste, Justinianus'u ve imparatoriçesi Theodora'yı saray mensuplarıyla birlikte betimleyen, karşılıklı yerleştirilmiş panolar.[6] İmparatorun altın bir paten sunduğu ve maiyetinin parıltılı cüppeler içinde dizildiği Justinian Mosaic, propaganda olarak sanatın hesaplı bir alıştırmasıdır – yöneticilerin kendilerinin hiç ziyaret etmediği, yakın zamanda yeniden fethedilmiş bir kent üzerindeki imparatorluk denetimini ileri sürmek için siyasi ve dinsel otoriteyi kaynaştırır.[7] Karşıda Theodora, hâle ve taçla bir kadeh sunar; imparatorluk çifti, kilisenin dünyevi koruyucuları ve cennetin seçilmiş temsilcileri olarak gösterilir.[6]
Anıtsal mozaiklerin yanı sıra, Bizanslılar belki de en çok hatırlandıkları biçimi geliştirdiler: ikona, İsa'nın, Meryem'in ya da bir azizin taşınabilir boyalı imgesi, tipik olarak altın bir hâleyle tamamen cepheden işlenir.[3] En güzel erken ikonaların çoğu enkostik tekniğiyle – sıcak balmumu içinde asılı pigment – boyandı; bu teknik, modellemede şaşırtıcı bir incelik sağlıyordu.[3]
Hayatta kalan en önemli örnek, Sina Dağı'ndaki Aziz Katerina Manastırı'nda bulunan altıncı yüzyıla ait Christ Pantocrator'dur; İsa'nın "her şeyin hükümdarı" Pantokrator olarak bilinen en eski tasviridir.[8] Altıncı yüzyılın ortalarında enkostik tekniğiyle boyanan eser, yıkımdan yalnızca, gelecek karışıklık yüzyılları boyunca uzak Sina manastırı imparatorluğun erişiminin ötesinde kaldığı için kurtuldu; sonradan yapılan boyamalar, 1962'deki bir temizlik altta yatan özgün hâli ortaya çıkarana dek gerçek yaşını gizledi.[8] Bir yanı sert, diğer yanı dingin olan asimetrik yüzü, İsa'yı hem yargıç hem kurtarıcı olarak kodlar.[8]
İkonalar, ibadette o kadar merkezî hâle geldi ki imparatorluğu neredeyse paramparça eden bir krizi tetikledi. Yaklaşık 726'da başlayan, İkonoklazm – kelimenin tam anlamıyla "imge kırıcılık" – olarak bilinen bir hareket, imparatorların dinsel imgeleri yasaklamasına ve yok etmesine tanık oldu; onlara gösterilen saygının putperestliğe vardığını savunuyorlardı.[9] Çatışma, bir aranın dışında, 843'e kadar sürdü.[9] Teolojik bir çözüm, kutsal imgelerin kiliselere geri getirilmesi gerektiğine hükmeden ve yalnızca Tanrı'ya borçlu olunan tapınma (latreia) ile ikonalara sunulabilen saygı (proskynesis) arasında dikkatli bir ayrım çizen 787'deki İkinci İznik Konsili'nde geldi.[9] İkinci bir ikonoklast evreden sonra imgeler, 843'te nihai ve kalıcı olarak yeniden yerlerine kondu; bu zafer hâlâ Ortodoks Ortodoksluğun Zaferi bayramında anılır.[9] Bu olay, kutsal imgeler lehindeki teolojik savı sağlamlaştırdı ve ikonayı Ortodoks ibadetinin kalbine yerleştirdi.
İmgelerin yeniden yerine konması, ikinci bir büyük çağı açtı. Makedon Rönesansı – İmparator VII. Konstantinos Porphyrogennetos ve haleflerine bağlı, klasik sanata olan ilginin onuncu yüzyıldaki bir yenilenmesi – Helenistik doğalcılığı, karmaşık figürleri ve antik konuları Hristiyan sanatına yeniden soktu.[10] Onun başyapıtı, onuncu yüzyılda Konstantinopolis'te, geç antik Roma resminin kasıtlı, zarif bir taklidi olarak, pagan geçmişten alınan kişileştirmelerle eksiksiz biçimde üretilen, tezhipli bir Bizans elyazması olan Paris Psalter'dır.[11]
Haçlılar 1204'te Konstantinopolis'i yağmaladıktan sonra bile sanat bir kez daha canlandı. Bizanslılar 1261'de kenti geri aldıklarında, anıtsal yeni bir mozaik – İsa'yı Meryem ve Vaftizci Yahya'nın şefaat tavırlarıyla iki yanına yerleştirilmiş gösteren Deisis – Ayasofya'nın güney galerisine yerleştirildi.[12] Yumuşakça modellenmiş, derinden insancıl yüzleri, üslubun imparatorluğun sonu arifesindeki son bir inceltilmesi olan, doğalcılığa ve şefkate doğru geç Bizans dönüşünü işaret eder.[12]
Konstantinopolis 1453'te Osmanlılara düştüğünde imparatorluk sona erdi ama sanatı sona ermedi.[1] İkona geleneği en çok, göçmen Bizans ustası Yunanlı Theophanes'in yanında çalışan keşiş Andrei Rublev'in egemen sertlikten kopup ışıltılı bir yumuşaklıkla imgeler yarattığı Rusya'da serpildi.[13] On beşinci yüzyılın başlarında boyanan The Trinity, tüm Rus ikonalarının en ünlüsü ve Ortodoks sanatının bir doruğudur; İbrahim'i ziyaret eden üç meleksi konuğu, Kutsal Üçleme üzerine bir tefekkür olarak betimler.[13]
Bizans sanatı Batı'yı da biçimlendirdi. On üçüncü ve on dördüncü yüzyıl başı İtalya'sında ressamlar, maniera greca, yani "Yunan üslubu" dedikleri bir tarzda çalışarak Bizans ikonalarını ve altın zeminlerini uyarladılar.[14] Bu temelden hareketle Duccio ve Cimabue, onlardan sonra da Giotto, İtalyan resmini yavaş yavaş Rönesans'ın doğalcılığına doğru taşıdılar – Bizans örneklerini bir yana atarak değil, onları dönüştürerek.[14] Yüzyıllar sonra bu miras, Bizans sonrası Girit ekolünde ikona ressamı olarak yetişen, sonra onun hiyeratik, uzatılmış figürlerini ve mistik ışığını İspanyol Rönesansı'nın dramına dönüştüren El Greco'da yeniden ortaya çıktı.[15]
Bin yılı aşkın bir süre boyunca Bizanslı sanatçılar, olağanüstü bir tutarlılıkla tek bir tutkunun peşinden gitti: sonsuzluğu görünür kılmak. Altın zeminli mozaiklerinde ve sessiz, bakan ikonalarında dünyaya açılan bir pencere değil, cennete açılan bir pencere yarattılar – ve Ortodoks Hristiyan dünyası bugün hâlâ onun içinden bakıyor.
[1]: Metropolitan Museum of Art, "Byzantium (ca. 330–1453)," The Met / Heilbrunn Timeline of Art History. [2]: Encyclopædia Britannica, "Byzantine art." [3]: Mark Cartwright, "Byzantine Art," World History Encyclopedia. [4]: Metropolitan Museum of Art, "The Byzantine State under Justinian I," Bizans sanatının ilk altın çağını açan I. Justinianus'un saltanatı (527–565) üzerine. [5]: Encyclopædia Britannica, "Hagia Sophia." [6]: Smarthistory, "San Vitale and the Justinian and Theodora Mosaics." [7]: Brewminate / Smarthistory, "Byzantine Art as Propaganda: Justinian and Theodora at Ravenna." [8]: Smarthistory, "Christ Pantocrator (Sinai)"; St. Catherine's Monastery, Mount Sinai. [9]: Encyclopædia Britannica, "Iconoclastic Controversy"; İkinci İznik Konsili (787) ve 843 restorasyonu. [10]: Wikipedia, "Macedonian Renaissance." [11]: Smarthistory, "The Paris Psalter." [12]: Smarthistory, "Late Byzantine naturalism: Hagia Sophia's Deësis mosaic." [13]: Wikipedia, "Trinity (Andrei Rublev)" ve "Andrei Rublev." [14]: Oxford Medieval Studies, University of Oxford, "Byzantium and Italian Renaissance Art," maniera greca üzerine. [15]: Wikipedia, "El Greco," Girit ikona eğitimi üzerine.
Henüz yorum yok — ilk sen ol.