Floransa'nın atölyelerinden Sistine Şapeli'nin tavanına kadar, klasik antikitenin yeniden keşfi sanatı, düşünceyi ve insan fikrinin ta kendisini dönüştürdü.
Kültürel imgelemde Rönesans kadar sağlam biçimde yer etmiş çok az tarihsel dönem vardır; yine de onu adlandıran sözcük, betimlediği çağdan daha gençtir. "Rönesans", yeniden doğuş anlamına gelen İtalyanca rinascita sözcüğünden türemiştir; bu kavram, ressam ve tarihçi Giorgio Vasari'nin ortaçağ yüzyıllarının ardından gelen bir kültürel canlanmayı betimlediği En Seçkin Ressamların, Heykeltıraşların ve Mimarların Yaşamları (1550, 1568'de gözden geçirildi) adlı eserinde popülerleştirilmiştir.[1] Fransızca terimin kendisi ilk kez tarihçi Jules Michelet tarafından Histoire de France (1855) adlı eserinde kullanılmış ve tanımlanmış, kavrama kalıcı akademik biçimini ise İsviçreli tarihçi Jacob Burckhardt İtalya'da Rönesans Kültürü (1860) adlı eserinde vermiştir.[2][21]
Bu yazarların adlandırdıkları şey, eski Yunanistan ve Roma'nın dilinin, edebiyatının, biriminin ve değerlerinin yeniden kazanılması, yorumlanması ve özümsenmesiyle tanımlanan kapsamlı bir Avrupa hareketiydi.[3] Bilim insanları Rönesans'ı çeşitli biçimlerde 14. ile 17. yüzyıllar arasına, ya da daha dar bir aralıkla 15. ve 16. yüzyıllara tarihlendirir; ama ağırlık merkezi tartışmasızdır: Toskana'daki Floransa'da başlamış ve oradan bütün İtalya'ya ve Avrupa'nın geri kalanına yayılmıştır.[3][4]
Rönesans yoktan var olmadı. Orta ve kuzey İtalya'nın ekonomik zenginliği ve erken kapitalist gelişimi, bir hamilik kültürünü finanse etti, okuryazarlığı yükseltti ve dünyaya bakmanın yeni bir yolunu teşvik etti.[4] Bankacılık ve yün ticaretiyle zenginleşen Floransa, bilinçli olarak modern bir kültürün biçimlendiği pota hâline geldi.
Bu dönüşümün entelektüel kalbinde hümanizm yatıyordu — özgün anlamıyla, bugünkü din karşıtı çağrışımların hiçbirini taşımayan, yeniden canlandırılmış klasik antikitenin yoğun incelenmesi.[5] Şair Petrarch (1304–1374), klasik yazarların kendi terimleri içinde dikkatle incelenmesini savunarak bu hareketin temellerini attı; Giovanni Boccaccio gibi figürler ise onu pekiştirmeye yardımcı oldu.[5][3] Bu canlanmanın etkisi öylesine derindi ki, Rönesans'ın ayrı bir tarihsel dönem olarak görülmesinin başlıca nedenlerinden biridir.[5]
İki olay antikiteye duyulan iştahı bilegledi. 1348 ile 1350 arasında Avrupa'yı vuran Kara Ölüm, etkili bir kurama göre, 14. yüzyıl İtalyanlarının dünya görüşündeki bir kaymayla ilişkilendirilmiştir.[3] Ve 1453'te İstanbul'un Osmanlılara düşmesi, eski Yunancada değerli el yazmalarını İtalyan kentlerine taşıyan ve Yunan biriminin incelenmesini körükleyen bir göçmen Yunan bilgini dalgasını batıya gönderdi.[3] Hümanist düşünürler kendileri hakkında tarihsel düşünmeye de başladılar: Leonardo Bruni, bir "Orta Çağ"ı hem antikiteden hem de bugünden ayıran üç parçalı bir dönemlendirmeyi ilk kullanan kişi oldu.[3]
Hümanizm Rönesans'a fikirlerini sağladıysa, görsel sanatlardaki bir devrim de ona bir beden verdi. 15. yüzyılın başlarında, Floransalı mimar Filippo Brunelleschi ünlü bir deney aracılığıyla doğrusal perspektifin düz bir yüzeyde üç boyutlu mekânın inandırıcı bir yanılsamasını yaratabileceğini gösterdi.[6] Teknik kısa süre sonra hümanist Leon Battista Alberti tarafından yazıyla kodlandı ve perspektife hâkimiyet, sonraki yüzyıllar boyunca Rönesans resim sanatının belirleyici bir özelliği hâline geldi.[7]
Heykel sanatı paralel bir dönüşüm geçirdi ve hiçbir figür bunu Donatello'dan (yaklaşık 1386–1466), mermerin ve bronzun Floransalı ustasından, daha erken cisimlendirmez.[8] Muhtemelen 1440'larda yapılan ve büyük olasılıkla Cosimo de' Medici tarafından Palazzo Medici için sipariş edilen bronz David'su, Rönesans sırasında dökülen ilk desteksiz ayakta duran bronz ve antikiteden bu yana yapılan ilk serbest duran çıplak erkek heykeliydi.[9][8] Yaklaşık 158 santimetre boyunda olan ve şimdi Floransa'daki Bargello'da bulunan genç David, ağırlığını katı bir kahramanca duruş yerine rahat, doğalcı bir pozda tek ayağına verir — bin yıldan fazla süredir kaybolmuş klasik çıplağın bilinçli bir yeniden canlanışı.[9][8]
Aynı Floransa ortamı, çıraklığını Fra Filippo Lippi'nin yanında yapan ve 15. yüzyılın sonlarının belirleyici ressamlarından biri hâline gelen Sandro Botticelli'yi (yaklaşık 1445–1510) yetiştirdi.[10] Medici çevresinin üyeleri için boyanan iki büyük mitolojik paneli, Batı sanatında belirleyici bir anı işaretledi. Yaklaşık 1480'de yapılan Primavera (Bahar) ve yaklaşık 1485'te ve muhtemelen Medici ailesinin bir üyesi için boyanan The Birth of Venus, dünyevi, mitolojik konuların bir zamanlar dinî resme ayrılmış entelektüel bir derinlik ve incelik taşıyabileceğini gösterdi.[11][12] Bugün iki panel, Floransa'daki Uffizi Galerisi'nde asılıdır ve burada Avrupa sanatının en çok tanınan görüntüleri arasında kalmaktadır.[11][12]
Leonardo da Vinci (1452–1519) — ressam, çizimci, heykeltıraş, mimar ve mühendis — evrensel zihne dair Rönesans idealinin simgesi hâline gelmiştir.[14] Duvar resmi The Last Supper üzerinde yaklaşık 1495'ten 1498'e kadar Milano'daki Santa Maria delle Grazie'nin yemekhanesinde, yaklaşık 460'a 880 santimetrelik geniş bir kompozisyon üzerinde çalıştı.[15] Floransa'da yaklaşık 1503'te başlanan ve şimdi Paris'teki Louvre'da bulunan Mona Lisa portresi, kısmen sfumato nedeniyle ünlüdür; bu teknikle kenarlar ve tonlar öylesine kademeli kaynaşır ki hiçbir sert dış çizgi kalmaz.[16][13]
Michelangelo (1475–1564), ilk ününü yirmili yaşlarında, şimdi Aziz Petrus Bazilikası'nda bulunan mermer Pietà (1499) ve şimdi Floransa'daki Accademia'da bulunan devasa mermer David (1501) ile kazandı.[17] Ardından Batı resmini, Papa II. Julius tarafından sipariş edilen ve Tekvin'den alınan ünlü Âdem'in yaratılışı sahnesini içeren Sistine Şapeli tavanındaki fresklerle (1508–12) dönüştürdü.[17][18] Kendi döneminde ünü öylesine büyüktü ki, biyografisi henüz hayattayken yayımlanan ilk Batılı sanatçı oldu.[17]
Urbino'da doğan ve Perugino'nun çevresinde yetişen Raphael (1483–1520), dingin, ışıltılı bir klasisizm dövmek için hem Leonardo'nun hem de Michelangelo'nun derslerini özümsedi.[19] Vatikan'ın papalık dairelerinde II. Julius için çalışırken, yaklaşık 1509 ile 1511 arasında, Rönesans'ın en yüce görüntüleri arasında yer alan, antikitenin filozoflarının bir toplantısı olan The School of Athens'i boyadı.[19][20] Sistine Madonna'i (1513–14) Avrupa'nın en çok hayranlık duyulan dinî resimlerinden biri hâline geldi.[19] Raffaello'nun 1520'deki ölümü genellikle Yüksek Rönesans'ın kapanışını imlemek için alınır; gerçi bazı bilim insanları dönemi 1527'deki Roma Yağması'na kadar uzatır.[13]
Bu on yılların parlaklığı kendine özgü bir ekonomik ve toplumsal yapıya dayanıyordu. Varlıklı hamiler — her şeyden önce papalar ve Medici ailesi — önde gelen ustalara sipariş vermek için yarışıyor ve bunu yaparken genel olarak sanatçıların toplumsal ve ekonomik konumunu yükseltiyordu.[13] II. Julius'un ölümünden sonra papalık hamiliği, Lorenzo de' Medici'nin oğlu olan Papa X. Leo döneminde sürdü ve Roma'nın sanatsal talihini Floransa'nın büyük hanedanlarından birine bağladı.[13] Bu rekabetten, sanatçıya dair yeni bir kavrayış doğdu: artık adsız bir zanaatkâr olarak değil, dehası aranan ve kayda geçirilen yaratıcı bir birey olarak — Vasari'nin dramatize ettiği bir kayma; onun Yaşamları döneme ilk sanat tarihini verdi.[1]
Rönesans bir İtalyan meselesi olarak kalmadı. Yaklaşık 1440'ta Mainz'deki tek bir matbaadan başlayarak, Johannes Gutenberg'in hareketli harfli matbaası kitapları öncekinden çok daha ucuz ve hızlı üretmeyi mümkün kıldı ve teknoloji dikkat çekici bir hızla yayıldı — 1500'e gelindiğinde yaklaşık 270 Avrupa kentine ulaştı.[3] Matbaa, hümanist fikirlerin kuzeye doğru hareketini hızlandırdı, okuryazarlığı artırdı, klasik ve çağdaş metinleri daha geniş ölçüde erişilebilir kıldı ve Reform'u ateşlemeye yardımcı oldu.[22] Alplerin kuzeyinde, bu basılı fikirlerle biçimlenen, yine de kendi görsel geleneklerini koruyan ayrı bir Kuzey Rönesansı kök saldı.[22]
Rönesans'ın daha derin mirası, geride bıraktığı varsayımlarda yatar. Antikiteyi yeniden canlandırması, perspektife ve insan figürüne hâkimiyeti, insan zihninin güçlerine duyduğu inanç ve bireysel yaratıcıyı yüceltmesi — hepsi sonraki Avrupa kültürünün temelleri hâline geldi.[3] Burckhardt, Rönesans'ı "dünyanın ve insanın keşfi" çağı olarak nitelendirdi — yalnızca bir resim üslubunu değil, Batı medeniyetinin kendini anlama biçimindeki bir dönüşü betimleyerek; etkileri modern dünyanın müzelerinde, kütüphanelerinde ve ideallerinde hâlâ görülebilen bir dönüş.[23]
Henüz yorum yok — ilk sen ol.